"Ma trận" đánh giá chất lượng sầu riêng khiến nông dân hoang mang

Thời gian qua, câu chuyện mã số vùng trồng trở thành điểm nóng của ngành sầu riêng khi doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân cùng chờ tháo gỡ những vướng mắc về cấp, quản lý và sử dụng mã số. Tuy nhiên, khi những nút thắt về thủ tục từng bước được tháo gỡ thì vấn đề khác lại nảy sinh, đó là cách đánh giá chất lượng và định giá sầu riêng. Chưa bao giờ nhà vườn lại hoài nghi và hoang mang như vụ thu hoạch 2026 này, khi thương lái và cơ sở thu mua áp dụng nhiều tiêu chí cảm tính về chất lượng.

Nhiều tiêu chí cảm tính gây nhiễu ma trận đánh giá chất lượng sầu riêng

Những quả sầu riêng vừa được cắt xuống từ vườn ông Nguyễn Văn Hùng, xã Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk, nhanh chóng được thương lái phân loại tại điểm tập kết. Quả đạt yêu cầu được xếp riêng, những quả bị đánh giá thấp về chất lượng cơm, hình thức gai và màu sắc vỏ…  được tách sang một bên. Sau mỗi lần phân loại, mức giá người trồng kỳ vọng lại giảm.

Ông Hùng chia sẻ: “Cắt hàng năm nay, thương lái đưa ra nhiều yêu cầu hơn trước. Họ nói cơm lỗi, cháy múi, gai không đều, da xấu… rồi phân loại để hạ giá. Vì vậy, giá năm nay thấp hơn năm ngoái một chút".

Với nông dân, mỗi biểu hiện từ vỏ đến múi của trái sầu riêng đều có thể làm giảm hoặc tăng giá bán. Theo nhiều nông dân, việc càng ngày các nhà thu mua càng áp nhiều tiêu chí cho trái sầu riêng tươi, không hẳn là sự chặt chẽ về chất lượng, mà ẩn chứa sự mập mờ, nhằm ép giá. Tuy nhiên, từ phía doanh nghiệp, những tiêu chí này phản ánh sự phân hóa ngày càng rõ của thị trường.

Bà Nguyễn Thị Thái Thanh, đại diện doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng cho biết, mỗi phân khúc khách hàng có một bộ tiêu chuẩn riêng. Có nơi yêu cầu cao về mẫu mã, số hộc, màu cơm và độ đồng đều; trong khi một số phân khúc vẫn chấp nhận hàng lỗi để đưa vào thị trường thứ cấp. Theo bà Thanh, điều đáng lo là người trồng chưa có đầy đủ thông tin để biết sản phẩm của mình thuộc phân khúc nào, bán ở đâu và giá trị thực tế ra sao.

“Cần có thông tin rõ về các vựa, thương lái và doanh nghiệp phân cấp từng loại sản phẩm. Doanh nghiệp nào mua hàng chất lượng cao, đơn vị nào mua hàng lỗi, hàng dạt để chế biến, nếu bà con biết được thì có thể lựa chọn nơi bán phù hợp, hạn chế bị ép giá" - bà Thanh chia sẻ.

Đắk Lắk nâng cao chất lượng sầu riêng từ quy trình canh tác

Đắk Lắk đang đẩy mạnh số hóa, chuẩn hóa dữ liệu mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói. Tỉnh này cũng vừa được chấp thuận thêm 140 mã số vùng trồng cùng 31 cơ sở đóng gói. Tuy nhiên, không phải mã số vùng trồng, mà chất lượng mới là cơ sở quan trọng nhất để sản phẩm có được mức giá tốt.

Bà Ngô Tường Vy, đại diện Tập đoàn trái cây Chánh Thu cho rằng, muốn nâng chất lượng, không thể chỉ yêu cầu chung chung rằng nông dân cần thay đổi. Điều cần thiết là tiêu chí chất lượng phải minh bạch, nông dân phải đồng thuận với thương lái và cơ sở đóng gói về các tiêu chí. Muốn đạt được điều này, việc thực hành nông nghiệp tốt là chưa đủ. Cơ quan khuyến nông cần đồng hành với nông dân trong những giai đoạn chuyên biệt của sầu riêng, sản phẩm mới đạt được các tiêu chí mong muốn.

Theo bà Vy: “Doanh nghiệp phải công khai tiêu chuẩn của nhà nhập khẩu và khách hàng để nông dân, hợp tác xã, thương lái hiểu rõ yêu cầu đối với sản phẩm. Cùng với đó, ngành nông nghiệp và hệ thống khuyến nông cần đồng hành, hướng dẫn quy trình canh tác, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật an toàn, có kiểm chứng. Thay vì chỉ đặt mục tiêu VietGAP hay GlobalGAP, từng doanh nghiệp có thể xây dựng hệ sinh thái sản xuất phù hợp với từng thị trường, trực tiếp tư vấn và hỗ trợ nông dân nâng chất lượng. Khi từng doanh nghiệp cùng cải thiện hệ sinh thái của mình, mỗi mắt xích sẽ góp phần nâng giá trị và chất lượng sầu riêng Việt Nam".

Cũng như các doanh nghiệp, cơ quan chuyên môn cũng nhìn nhận chất lượng chưa ổn định vẫn là vấn đề lớn của sầu riêng Việt Nam. Ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, nếu không đạt được chất lượng cao thì năng suất cao - sản lượng lớn cũng trở thành bất lợi.

“Việt Nam đang có năng suất rất cao, thậm chí cao hơn Thái Lan, nhưng giá trị thu về chưa tương xứng, chủ yếu do chất lượng và thương hiệu còn hạn chế. Chúng ta có thể giảm năng suất một chút nhưng tăng chất lượng thì sẽ bền vững hơn nhiều. Với khoảng 200.000 ha sầu riêng hiện nay, chất lượng và an toàn thực phẩm phải được quan tâm hàng đầu" - ông Mạnh chỉ rõ.

Những ma trận tiêu chí chất lượng sầu riêng đang hình thành trong vụ thu hoạch 2026 tại Đắk Lắk cho thấy, bài toán của sầu riêng Việt Nam không còn đơn thuần là có thêm bao nhiêu mã số, mà là mỗi mã số tạo ra sản phẩm có chất lượng đến đâu. Mã số có thể mở cửa thị trường, nhưng muốn bán được giá cao và giữ được khách hàng qua nhiều vụ, sầu riêng Việt Nam phải bắt đầu từ việc làm chuẩn ngay trong từng khu vườn.

Sôi nổi các hoạt động hưởng ứng Lễ hội Sầu riêng tại Đắk Lắk

VOV.VN - Tiếng cồng chiêng, sắc màu văn hóa Tây Nguyên cùng những gian hàng sầu riêng, nông sản đặc trưng tạo nên không khí rộn ràng tại chương trình “Ea Knuếc vào mùa”, hoạt động hưởng ứng Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026 diễn ra hôm nay (22/8).