Kỷ nguyên của lời nói: Con người đang quay lại với nhu cầu được nghe

Một năm sau khi nhà hoạt động cánh hữu người Mỹ Charlie Kirk bị bắn chết giữa lúc đang phát biểu, cuộc tranh luận mà nhà hoạt động bảo thủ này khởi xướng vẫn tiếp tục.

Nhân dịp một năm ngày ông qua đời, những đồng minh của Charlie Kirk đã tổ chức một cuộc mít tinh chỉ cách nơi ông bị sát hại tại Đại học Utah Valley vài phút đi bộ. Đây là hoạt động mới nhất trong chuỗi các sự kiện tại các trường đại học do Turning Point USA – tổ chức do Kirk sáng lập – thực hiện.

Cái chết gây chấn động của Kirk trong một vụ ám sát, đã khiến tên tuổi của ông được biết đến rộng rãi hơn. Tuy nhiên, phong trào mà Kirk khởi xướng chỉ là một phần của một xu hướng lớn hơn.

Khi công chúng ngày càng rời xa sách báo để chuyển sang các video ngắn và mạng xã hội, thế giới dường như đang bước vào một kỷ nguyên mới của nghệ thuật hùng biện.

Những ý tưởng trước đây được truyền tải qua tiêu đề báo chí, các bài xã luận hay chuyên mục nay được chuyển tải qua TikTok và podcast. Khi con người dành ngày càng nhiều thời gian trước màn hình và đeo tai nghe, giọng nói của con người đang trở lại vị trí trung tâm.

Điều này không chỉ làm thay đổi cách con người giao tiếp mà có thể còn ảnh hưởng tới cả những loại ý tưởng có khả năng lan truyền trong xã hội.

Từ văn bản trở lại lời nói

Cách tiếp cận của Charlie Kirk, khi ông ngồi bên một chiếc bàn dưới tấm biển thách thức người qua đường “Hãy chứng minh tôi sai”, gợi nhớ về một nền văn hóa chính trị rất xa xưa.

Cần nhắc lại rằng, trong thời kỳ mà bản thảo phải được những người chép thuê sao lại bằng tay với chi phí đắt đỏ và chỉ một bộ phận nhỏ tinh hoa có khả năng đọc, những người muốn truyền tải tin tức hoặc ý tưởng chủ yếu phải sử dụng lời nói. Chỉ khi máy in ra đời và trình độ biết chữ được phổ cập, số đông mới bắt đầu tiếp nhận thông tin thông qua văn bản.

Những người muốn thuyết phục người khác dần rời khỏi các bục diễn thuyết hay những cuộc tranh luận ngoài đường phố để chuyển sang viết truyền đơn, bài báo và sách.

Thế nhưng, xu hướng kéo dài khoảng 500 năm, trong đó văn bản ngày càng giữ vai trò trung tâm trong việc truyền bá tri thức, dường như đang đảo chiều. Ngày càng nhiều người cảnh báo về sự suy giảm của thói quen đọc.

Cha mẹ gặp khó khăn trong việc thuyết phục con cái cầm một cuốn sách lên đọc. Các giảng viên đại học phàn nàn rằng sinh viên không thể hoàn thành danh sách tài liệu được yêu cầu phải đọc.

Khi trưởng thành và không còn chịu sự thúc giục của giáo viên hay cha mẹ, nhiều người thậm chí ngừng đọc sách hoàn toàn. Thay vì thư giãn với một cuốn sách, họ chuyển sang những video dọc liên tục trên điện thoại. Hơn một nửa số người trưởng thành tại Mỹ cho biết trong năm qua họ không đọc một cuốn sách nào chỉ vì mục đích giải trí. Đó là một con số báo động.

Khi điện thoại trở thành “kẻ đi săn” sự chú ý

Nỗi lo về sự suy giảm văn hóa đọc được thể hiện trong cuốn sách The New Dark Ages của James Marriott, một nhà báo chuyên viết về văn hóa của tờ The Times.

Ở tuổi 33, Marriott cùng thế hệ với Kirk nhưng lựa chọn một cách tiếp cận truyền thông gần như thuộc về một thời đại khác: ông không sử dụng điện thoại thông minh và soạn bản thảo trên một chiếc máy đánh chữ điện tử.

Marriott tập hợp nhiều bằng chứng cho thấy việc đọc đang suy giảm và cho rằng phần lớn nguyên nhân đến từ điện thoại thông minh – những “kẻ đi săn” sự chú ý của con người.

Ông lấy tiểu thuyết gia người Anh Charles Dickens làm ví dụ. Trong thời đại của Dickens, nhà văn có thể tin rằng tác phẩm của mình là hình thức giải trí hấp dẫn nhất trong một gia đình. Vì vậy, một tiểu thuyết của Dickens có thể dài tới khoảng 800 trang.

Còn ngày nay, khả năng duy trì sự tập trung trong thời gian dài đã trở thành một vấn đề.

Nhà sử học văn hóa Walter Ong từng phân tích rằng chữ viết cho phép con người “ngoại hiện hóa” suy nghĩ (quá trình làm cho những yếu tố bên trong, như tư tưởng, tình cảm, bản chất trở nên rõ ràng và có thể nhận thấy được từ bên ngoài), từ đó tạo điều kiện hình thành những ý tưởng phức tạp hơn và cho phép chúng được phân tích, mổ xẻ.

Những quá trình tư duy tinh vi như lập luận logic hay phân loại trừu tượng không chỉ xuất phát từ suy nghĩ đơn thuần mà còn được hình thành thông qua tư duy được tổ chức bằng văn bản.

Trong giao tiếp bằng lời nói, người nói thường có xu hướng quay lại, nhắc lại và điều chỉnh lập luận trong quá trình trình bày. Văn bản lại cho phép con người xây dựng một chuỗi lập luận có cấu trúc và logic hơn.

Nhưng khi công chúng quay trở lại với các phương tiện truyền thông bằng lời nói, một số đặc điểm của thời kỳ tiền phổ cập chữ viết cũng đang quay trở lại.

Podcast và sự trở lại của nghệ thuật hùng biện

Kiểu diễn đạt lặp đi lặp lại, có thể gây nhàm chán khi đọc trên giấy nhưng lại giúp ý tưởng dễ ghi nhớ khi nghe, đang trở nên phổ biến nhờ podcast. Joe Rogan, một trong những người dẫn podcast nổi tiếng nhất thế giới, thường trò chuyện với khách mời trong nhiều giờ.

Charlie Kirk cũng là một bậc thầy về những câu trả lời nhanh. Nếu được đặt trên giấy, một số câu nói của ông có thể thiếu sức thuyết phục. Nhưng khi được tung ra trước một đám đông đang phấn khích, chúng có thể trở thành những “cú đấm” hùng biện đầy sức mạnh.

Đó cũng là một phần lý giải cho thành công của những chính trị gia như Donald Trump – người theo các tiêu chuẩn truyền thống có thể bị xem là một nhà giao tiếp không mấy xuất sắc. Thay vì xây dựng những lập luận chặt chẽ, ông Trump thường có xu hướng liên tục đưa ra các khẳng định mạnh, lặp lại và nhấn mạnh chúng.

Những câu nói như vậy khi được ghi lại trên giấy có thể trở nên khó tin. Nhưng khi được trình bày trực tiếp trước đám đông, chúng lại tạo ra hiệu ứng rất khác.

Điều này giúp giải thích vì sao ông Trump vẫn được xem là một trong những chính trị gia có khả năng giao tiếp và tạo ảnh hưởng mạnh nhất thời đại.

Bên cạnh đó, cách ông đặt biệt danh cho các đối thủ – như “Hillary gian xảo” hay “Joe buồn ngủ”, thậm chí được so sánh với cách sử thi Iliad và Odyssey của Homer sử dụng những tính từ đặc trưng để khắc sâu hình ảnh nhân vật trong tâm trí người nghe.

Khi cách nói định hình cả chính sách

Sự thay đổi này không chỉ đáng chú ý đối với các nhà ngôn ngữ học. Nó còn có thể mang những hệ quả đối với chính sách.

Lập luận bằng văn bản phù hợp với những ý tưởng trừu tượng, trong khi cách truyền đạt bằng lời nói thường dựa nhiều hơn vào những hình ảnh cụ thể và sinh động. Đôi khi, điều này chuyển hóa thành chính sách thực tế.

Trong nỗ lực thể hiện lập trường cứng rắn về vấn đề nhập cư, Tổng thống Donald Trump đưa ra hình ảnh về một bức tường ở biên giới Mỹ - Mexico. Và một phần bức tường thực sự đã được xây dựng. Tại El Salvador, Tổng thống Nayib Bukele xây dựng một siêu nhà tù như biểu tượng cho chính sách trấn áp tội phạm.

Những chính trị gia sử dụng các biểu tượng hữu hình để trả lời những vấn đề trừu tượng đôi khi cuối cùng phải biến những biểu tượng đó thành các công trình cụ thể.

Suy giảm văn hóa đọc có thực sự đáng sợ?

Các nhà nghiên cứu đang chứng minh rằng, những lo ngại về sự suy giảm của việc đọc có thể đã bị đẩy lên quá mức.

Những người hoài niệm về “thời hoàng kim” của báo chí có thể thử đọc các tờ báo thế kỷ XIX, thời điểm trước khi quảng cáo xuất hiện. Khi đó, yêu cầu phải thu hút đông đảo độc giả buộc các nhà báo, biên tập viên phải tiết chế những thông tin thiếu căn cứ.

Ngày nay, những video giận dữ trên mạng xã hội có thể dẫn tới các cuộc “săn phù thủy” trên internet. Nhưng ngay từ thế kỷ XV, những bài viết mang tính kích động được in bằng các máy in mới ra đời cũng từng góp phần châm ngòi cho những cuộc săn phù thủy ngoài đời thực.

Thậm chí chỉ cần nhìn lại khoảng một thập kỷ trước, khi Twitter vẫn chủ yếu là một nền tảng dựa trên văn bản, cũng đủ thấy giao tiếp bằng chữ viết không phải lúc nào cũng tạo ra những cuộc tranh luận bình tĩnh và sâu sắc.

Dẫu vậy, sự suy giảm của văn hóa đọc vẫn là điều đáng lo ngại.

Khi ngày càng ít người đủ kiên nhẫn ngồi xuống và đọc một văn bản dài. Ngày càng ít người tiếp nhận được những ý tưởng vốn chỉ có thể truyền tải tốt nhất thông qua chữ viết.

Công bằng mà nói, nếu những nhà hùng biện xuất chúng có thể khơi dậy cảm xúc, những nhà văn đại tài cũng có khả năng lay động trí óc qua con chữ của mình.

Charlie Kirk từng nói: “Khi con người ngừng trò chuyện, những điều thực sự tồi tệ bắt đầu xảy ra”. Ông đã đúng khi bảo vệ cách tiếp cận sử dụng ngôn ngữ hùng biện của mình trước đám đông.

Nhưng điều có thể còn tồi tệ hơn vẫn đang ở phía trước. Điều gì sẽ xảy ra khi con người không chỉ ngừng trò chuyện mà còn ngừng đọc?

Trải nghiệm khoảnh khắc Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Dinh độc lập

VOV.VN - Với chương trình "Trở về thời khắc thiêng liêng" công chúng tại TP.HCM được trải nghiệm khoảnh khắc Bác Hồ đọc bản Tuyên ngôn độc lập trong 3 ngày từ 19-21/8.