Bế tắc giữa sức ép quân sự và ngoại giao

Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Israel với Iran đã bước vào giai đoạn mà cả biện pháp quân sự lẫn ngoại giao đều chưa thể mang lại kết quả rõ ràng. Những gì Washington và Tel Aviv ban đầu coi là một chiến dịch gây sức ép có kiểm soát nay dần biến thành một “cái bẫy chiến lược”. Iran không khuất phục, các kênh ngoại giao của Tehran không bị phá vỡ, và vấn đề mà Mỹ cùng Israel kỳ vọng giải quyết bằng sức ép nay quay trở lại bàn đàm phán với mức độ phức tạp cao hơn.

Mỹ và Israel muốn đặt chương trình hạt nhân của Iran làm trọng tâm ngay từ đầu. Tuy nhiên, sau khi đối mặt với áp lực quân sự và các mối đe dọa công khai, Tehran lại kiên quyết yêu cầu ưu tiên vấn đề an ninh. Iran muốn đảm bảo chắc chắn rằng xung đột sẽ không tái diễn và khu vực sẽ không phải hứng chịu các hàng động quân sự mới của Mỹ hay Israel. Vì vậy, đề xuất mới của Tehran - được cho là đã chuyển tới Mỹ thông qua trung gian Pakistan - là thảo luận chấm dứt xung đột và mở lại eo biển Hormuz trước, còn vấn đề hạt nhân sẽ được thảo luận ở giai đoạn sau.

Theo các nguồn tin khu vực, đề xuất này thực chất nằm trong một lộ trình ba giai đoạn: giai đoạn đầu tập trung chấm dứt chiến sự và bảo đảm không tái diễn các cuộc tấn công nhằm vào Iran và Lebanon; giai đoạn hai là vấn đề quản lý eo biển Hormuz hậu xung đột; và giai đoạn ba mới bàn tới chương trình hạt nhân của Tehran.

Nếu Washington từ chối, nguy cơ kéo dài khủng hoảng tại một trong những tuyến hàng hải nhạy cảm nhất thế giới sẽ gia tăng. Nếu chấp nhận, điều đó có nghĩa là Mỹ thừa nhận sức ép quân sự không phát huy hiệu quả. Còn nếu vẫn kiên quyết đưa vấn đề hạt nhân lên trước, Mỹ sẽ chỉ càng củng cố lập luận của Iran rằng đây không phải là nỗ lực giảm leo thang, mà là cơ chế gây sức ép Washington có thể tái sử dụng bất cứ lúc nào.

Israel cũng đối mặt với những hạn chế riêng khi phải căng mình trên nhiều mặt trận. Tình hình Lebanon chưa ổn định, xung đột với Iran chưa đem lại kết quả như kỳ vọng, trong khi áp lực chính trị trong nước đối với Thủ tướng Benjamin Netanyahu vẫn rất lớn. Hành động quân sự của Israel có thể gây bất ổn và leo thang, nhưng không đủ để tạo ra một trật tự khu vực buộc Iran phải chấp nhận các yêu cầu của mình.

Iran mở rộng kênh ngoại giao đa hướng

Trong khi đó, Iran không hề bị cô lập mà đang chủ động tận dụng mạng lưới ngoại giao. Các chuyến công du của Ngoại trưởng Abbas Araghchi tới Pakistan, Oman và Nga cho thấy nỗ lực duy trì đồng thời nhiều kênh đối thoại.

Pakistan đóng vai trò trung gian nhờ có khả năng tiếp cận cả hai bên. Dù vòng đàm phán thứ hai giữa Mỹ và Iran dự kiến tổ chức tại đây vào tuần trước chưa thể diễn ra do các bên chưa thống nhất được khuôn khổ đàm phán, nhưng các kênh liên lạc vẫn được duy trì.

Oman giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Ngoại trưởng Oman Badr bin Hamad Al Busaidi đã có cuộc gặp với ông Araghchi tại Muscat và đánh giá các cuộc thảo luận về eo biển Hormuz là tích cực. Oman từ lâu nổi tiếng với vai trò trung gian, có khả năng kết nối các bên thiếu lòng tin lẫn nhau - điều mà Iran đặc biệt coi trọng.

Lebanon cũng là một yếu tố trong tính toán của Tehran. Việc Israel tiếp tục sử dụng vũ lực tại đây, bất chấp các khuôn khổ ngừng bắn, khiến Iran nghi ngờ về cam kết lâu dài của Tel Aviv. Điều này càng củng cố yêu cầu của Tehran về các bảo đảm an ninh không chỉ cho Iran mà cả Lebanon.

Ông Tôn Đức Cương (Sun Degang), Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Trung Đông thuộc Đại học Fudan nhận định: “Việc Iran liên tục thực hiện chuyến thăm tới các nước thứ ba cho thấy Tehran sẵn sàng tham gia đàm phán hòa bình và chấp nhận vai trò trung gian của các nước đó. Điều đó cũng chứng tỏ Iran không bị cô lập trong cộng đồng quốc tế trong bối cảnh hiện nay”.

Ông cũng cho rằng kế hoạch ba bước của Tehran nhằm “chia nhỏ một cuộc xung đột rất phức tạp thành các phần có thể xử lý được”, qua đó thể hiện thiện chí tham gia đối thoại.

Nhà phân tích người Nga Murad Sadygzade, Chủ tịch Trung tâm nghiên cứu Trung Đông tại Đại học HSE nhận định: “Càng nhiều lời đe dọa từ Israel, Iran càng kiên quyết yêu cầu bảo đảm an ninh. Và khi Tehran nhấn mạnh điều này, Washington càng khó có thể mô tả tiến trình đàm phán như một sự nhượng bộ của Iran”.

Vai trò then chốt của Nga trong cân bằng khu vực

Chuyến thăm Nga của Ngoại trưởng Araghchi là nhằm đưa đánh giá của Iran về cuộc khủng hoảng tới một cường quốc vẫn duy trì kênh liên lạc với tất cả các bên liên quan trong cuộc xung đột hiện nay. Một số nguồn tin cho biết Tehran coi Moscow là lựa chọn trung gian đáng tin cậy hơn sau khi Iran từng bị tấn công ngay trong quá trình đàm phán với Mỹ thông qua các bên khác.

Tại cuộc gặp ở St. Petersburg hôm 27/4, Tổng thống Nga Vladimir Putin khẳng định Moscow sẽ làm mọi điều vì lợi ích của Iran và các nước trong khu vực, nhằm sớm đạt được hòa bình. Về phần mình, Ngoại trưởng Araghchi nhấn mạnh quan hệ Nga - Iran là đối tác chiến lược và sẽ tiếp tục được củng cố, đồng thời bày tỏ cảm ơn sự ủng hộ từ Moscow.

“Chúng tôi đã bị tấn công ngay trong lúc đang đàm phán với các bên trung gian khác. Nếu đạt được thỏa thuận thông qua Tổng thống Putin, điều đó sẽ đi kèm với sự bảo đảm về mặt thực thi”, một quan chức Iran tiết lộ. Nguồn tin này cũng cho biết việc tiếp xúc với nhà lãnh đạo Nga là một trong những bước đi cuối cùng trước khi Tehran đưa ra phản hồi chính thức với Mỹ.

Theo chuyên gia Sadygzade: “Nga có thể duy trì đối thoại với tất cả các bên - từ Iran, Israel đến các nước Vùng Vịnh và cả Mỹ. Chính điều này cho phép Moscow trở thành một lực lượng ổn định không chính thức trong bối cảnh nhiều kênh phương Tây đã mất uy tín với Tehran”.

Nga đồng thời duy trì quan hệ chiến lược với Iran, giữ kênh liên lạc với Israel, và xây dựng quan hệ thực dụng với các quốc gia Vùng Vịnh như Saudi Arabia, UAE, Qatar hay Oman. Những nước này đều không mong muốn một cuộc chiến lớn có thể làm gián đoạn thị trường năng lượng và an ninh hàng hải.

Ngoài vai trò trung gian, Moscow còn được cho là có thể hỗ trợ Tehran về mặt chiến lược, bao gồm chia sẻ kinh nghiệm về cách tiếp cận đàm phán của Tổng thống Mỹ Donald Trump - từ cách đưa ra nhượng bộ đến việc cân bằng áp lực chính trị trong nước của Washington.

Ngoài ra, chuyến thăm của Ngoại trưởng Araghchi đến Nga còn mang ý nghĩa quân sự - chiến lược. Trong bối cảnh nguy cơ Mỹ và Israel nối lại chiến dịch quân sự, Iran và Nga có thể thảo luận về hợp tác kỹ thuật quân sự, phòng không và chia sẻ thông tin tình báo.

“Răn đe và ngoại giao phải song hành. Một quốc gia không có khả năng tự vệ sẽ khó đạt được kết quả công bằng trên bàn đàm phán, trong khi một quốc gia đủ sức chống chịu sẽ có nhiều dư địa hơn để thương lượng”, ông Sadygzade bình luận.

Ngã rẽ quyết định

Từ góc nhìn của Iran, Nga là đối tác mang tính xây dựng và có ảnh hưởng cả ở cấp độ khu vực lẫn toàn cầu. Moscow không yêu cầu Tehran phải chấp nhận các điều kiện của Mỹ ngay từ đầu, đồng thời cũng không ủng hộ các hành động quân sự của Israel.

Sau gần hai tháng xung đột, cả Mỹ và Iran đều không thực sự muốn kéo dài chiến sự, nhưng khác biệt sâu sắc về yêu cầu cốt lõi khiến hai bên rơi vào thế bế tắc và chờ đối phương nhượng bộ trước.

Theo ông Sadygzade, giai đoạn ngoại giao sắp tới được đánh giá mang tính quyết định. Nếu Mỹ chấp nhận lộ trình đàm phán theo từng bước do Iran đề xuất, căng thẳng có thể chuyển từ đối đầu quân sự sang thương lượng có kiểm soát. Ngược lại, nếu từ chối, khu vực có thể tiếp tục rơi vào trạng thái “lửng lơ” giữa ngừng bắn và nguy cơ chiến tranh tái bùng phát.

Trong bối cảnh đó, vai trò trung gian của Nga, Oman và Pakistan sẽ giúp Iran duy trì không gian ngoại giao, tránh bị cô lập và giữ cho tiến trình tìm kiếm giải pháp hòa bình không bị đứt gãy.

Iran chuẩn bị đưa ra đề xuất mới về đàm phán hòa bình với Mỹ

VOV.VN - Ngày 28/4, truyền thông quốc tế đưa tin Iran nhiều khả năng sẽ đưa ra một đề xuất sửa đổi về đàm phán hòa bình với Mỹ trong vài ngày tới. Ở chiều ngược lại, chính quyền Mỹ cùng ngày thông báo áp đặt trừng phạt với 35 thực thể và cá nhân bị cáo buộc hỗ trợ hệ thống tài chính Iran.