Nhật Bản bế tắc với bài toán dân số?

Nguyên nhân không mới

Đây là vấn đề được giới chuyên gia xã hội học Nhật Bản đặc biệt quan tâm trong nhiều năm qua. Giới chuyên môn xác định 3 nhóm nguyên nhân chính khiến bài toán dân số ngày càng nghiêm trọng. Thứ nhất là tuổi thọ trung bình thuộc nhóm cao nhất thế giới; thứ hai là tỷ lệ sinh của phụ nữ Nhật Bản liên tục sụt giảm; thứ ba là áp lực nuôi dạy con trong một xã hội hiện đại với chi phí sinh hoạt cao. Ngoài ra, một số chuyên gia giáo dục còn cho rằng xu hướng đề cao cuộc sống cá nhân và ít muốn lập gia đình của một bộ phận người trong độ tuổi sinh con cũng là một nguyên nhân đáng chú ý.

Nhóm nguyên nhân thứ nhất thể hiện khá rõ qua các số liệu thống kê. Theo số liệu y tế của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) được công bố hồi tháng 7/2026, tuổi thọ trung bình của người Nhật là 84,1 tuổi, đứng thứ hai, chỉ sau Thụy Sĩ, với 84,2 tuổi. Tuổi thọ cao là một thành tựu về y tế và chất lượng cuộc sống, song cũng đặt ra thách thức lớn về cơ cấu dân số khi đi kèm tỷ lệ sinh thấp. Trong điều kiện này, Nhật Bản phải đối mặt với tình trạng già hóa và suy giảm dân số ngày càng rõ rệt.

Ở nhóm nguyên nhân thứ hai, theo báo cáo “Xu hướng dân số” mới nhất do Bộ Y tế và Lao động Nhật Bản công bố hồi đầu tháng 6, tổng tỷ suất sinh của phụ nữ Nhật Bản chỉ còn 1,14 con/phụ nữ, giảm 0,01 so với năm trước. Đây là năm thứ 10 liên tiếp tỷ lệ sinh của phụ nữ Nhật Bản suy giảm và là mức thấp nhất từ trước đến nay. Con số này cũng phản ánh xu hướng kết hôn muộn hoặc không muốn kết hôn ngày càng phổ biến tại Nhật Bản, đồng thời có liên hệ chặt chẽ với nhóm nguyên nhân thứ ba.

Tâm lý không muốn kết hôn, sinh con một phần xuất phát từ áp lực công việc nặng nề, văn hóa làm việc dài giờ khiến người lao động ít có thời gian cho đời sống cá nhân, cùng áp lực kinh tế và chi phí nuôi dạy con cao. Những yếu tố này đã làm thay đổi quan niệm về hôn nhân và gia đình của người Nhật, khi nhiều người trẻ ưu tiên sự nghiệp, sự độc lập và chất lượng cuộc sống cá nhân hơn việc lập gia đình.

Trong bối cảnh đó, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae dự kiến có bài phát biểu trước Quốc hội hôm nay (5/10), trong đó trình bày chiến lược toàn diện nhằm ứng phó tình trạng suy giảm dân số. Tuy nhiên, nhiều ý kiến vẫn hoài nghi liệu chiến lược mới có thể tạo ra một cách tiếp cận mang tính đột phá hay không.

Chưa có giải pháp mang tính đột phá

Trên thực tế, Thủ tướng Takaichi đã triển khai nhiều biện pháp đồng bộ nhằm giải quyết vấn đề. Từ tháng 11/2025, Chính phủ Nhật Bản đã thành lập cơ quan mới mang tên “Ban chỉ đạo Chiến lược dân số” do Thủ tướng trực tiếp đứng đầu, nhằm ứng phó với cuộc khủng hoảng dân số quốc gia.

Trong cuộc họp đầu tiên với đại diện các bộ, ngành liên quan, bà Takaichi nhấn mạnh Nhật Bản sẽ triển khai toàn diện các biện pháp ứng phó tình trạng suy giảm dân số. Tuy nhiên, cho đến nay, tình hình chưa được cải thiện mà tiếp tục diễn biến theo chiều hướng xấu, điều đã được nhiều chuyên gia dự báo trước.

Trong ba thập kỷ qua, Nhật Bản luôn coi tình trạng dân số lão hóa và suy giảm tự nhiên là nguy cơ lớn đe dọa sự phát triển của đất nước. Thủ tướng tiền nhiệm Ishiba Shigeru cũng nhiều lần bày tỏ lo ngại trước tình trạng dân số giảm mạnh và gọi đây là “tình trạng khẩn cấp tĩnh ở cấp độ quốc gia” và một “cuộc chiến tranh thầm lặng”.

Để đối phó, ông Ishiba đã áp dụng hàng loạt biện pháp như tăng lương tối thiểu, rút ngắn thời gian làm việc để người lao động có thêm thời gian chăm sóc con cái, áp dụng cơ chế làm việc linh hoạt nhằm bảo đảm sức khỏe và cân bằng cuộc sống, trợ cấp và dành ưu tiên cho các gia đình sinh con thứ hai, thứ ba trở lên, đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ điều khiển và tự động hóa nhằm giảm áp lực lao động...

Bên cạnh đó là các biện pháp tuyên truyền, giáo dục về vai trò và trách nhiệm của cá nhân đối với gia đình và xã hội trong việc sinh, nuôi dạy con. Tuy nhiên, tất cả những biện pháp này dường như vẫn chưa đủ. Đặc biệt, cho đến nay, chưa có giải pháp mới nào được giới khoa học, các cơ quan, doanh nghiệp hay viện nghiên cứu đề xuất có khả năng tạo chuyển biến rõ rệt đối với cuộc khủng hoảng dân số kéo dài của Nhật Bản.

Vì vậy, giới chuyên môn dự báo các chiến lược mới của Thủ tướng Takaichi có thể giúp xử lý một số vấn đề trước mắt, nhưng về lâu dài vẫn còn nhiều hoài nghi, ngay cả khi các biện pháp cụ thể chưa được công bố. Với thực trạng hiện nay, chưa có đủ cơ sở để kỳ vọng vào một bước ngoặt nhanh chóng đối với cuộc khủng hoảng nhân khẩu học của Nhật Bản.

Nỗ lực tìm giải pháp

Trong bối cảnh các biện pháp chống suy giảm dân số hiện tại chưa mang lại kết quả như kỳ vọng và chiến lược mới mà bà Takaichi sẽ trình bày vẫn chưa được công bố, Nhật Bản đang triển khai một số giải pháp trước mắt, đồng thời tìm kiếm hướng đi bền vững hơn để hạn chế những hệ lụy kinh tế, xã hội từ tình trạng lão hóa dân số.

Trong nhiều thập kỷ qua, Nhật Bản đã thực hiện nhiều chính sách đối phó với tình trạng dân số lão hóa, suy giảm tự nhiên và thiếu hụt nhân lực. Các biện pháp được triển khai tương đối đồng bộ và đã mang lại một số kết quả nhất định, dù chưa đủ để đảo ngược xu hướng chung.

Trong đó, có thể chia thành một số nhóm giải pháp chính. Thứ nhất là hỗ trợ kinh tế gia đình với các biện pháp như cải thiện thu nhập, tăng trợ cấp sinh con và chi phí nuôi dạy trẻ, ổn định thị trường lao động cho người trẻ.

Thứ hai là khuyến khích kết hôn, sinh con, trong đó một số địa phương còn vận hành hệ thống mai mối có ứng dụng AI.

Thứ ba là hỗ trợ các địa phương ngoài những đô thị lớn tạo việc làm, hạn chế dòng lao động đổ về Tokyo, song song với cải cách lao động, thay đổi văn hóa làm việc kéo dài, giúp người lao động cân bằng giữa công việc và cuộc sống gia đình, giảm giờ làm để có thêm thời gian nuôi dạy con.

Thứ tư là thu hút lao động nước ngoài. Mặc dù Nhật Bản đang đối mặt tình trạng quá tải du lịch tại một số địa phương và những phản ứng trong xã hội trước một số vấn đề liên quan đến người nước ngoài, thu hút lao động quốc tế vẫn được coi là một trong những giải pháp trụ cột của nước này trong giai đoạn hiện nay và vài năm tới.

Theo số liệu tính đến ngày 1/10/2025, số người nước ngoài sinh sống tại Nhật Bản vào khoảng 3,84 triệu người, tăng 39,8% so với cuộc điều tra cách đó 5 năm.

Bên cạnh đó, Nhật Bản cũng đang nỗ lực xây dựng môi trường làm việc công bằng và thuận lợi hơn cho người lao động, bao gồm cả những người làm việc tự do; tăng cường đầu tư phát triển nguồn nhân lực; khuyến khích người dân nâng cao kỹ năng; hỗ trợ doanh nghiệp thúc đẩy số hóa, xây dựng môi trường số; mở rộng dịch vụ chăm sóc trẻ em; cải thiện điều kiện làm việc cho phụ nữ và hỗ trợ nhà ở cho các cặp vợ chồng, cặp đôi trẻ.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng những nỗ lực này đến nay vẫn chưa đủ mạnh để đảo ngược xu hướng suy giảm dân số nghiêm trọng tại Nhật Bản.

Nhật Bản lại lập nhiều kỷ lục buồn về dân số và nhân khẩu học

VOV.VN - Mặc dù đang áp dụng nhiều biện pháp khuyến khích kết hôn, sinh con, nhưng tình trạng dân số lão hóa và giảm tự nhiên của Nhật Bản không những không được cải thiện, mà còn tiếp tục xấu đi.