Siết Hormuz bằng “vùng cấm”, Iran đối mặt thách thức pháp lý

Ông Mohsen Rezaei, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, cho biết Tehran sẽ công bố khu vực hạn chế mới trong vài ngày tới. Tuy nhiên, ông chưa đưa ra tọa độ cụ thể, khiến các chủ tàu, chính phủ và doanh nghiệp bảo hiểm chưa thể xác định quy mô cũng như cách thức Iran dự định kiểm soát khu vực này.

Iran dự kiến áp đặt “vùng cấm” như thế nào?

Theo ông Rezaei, khu vực hạn chế sẽ bắt đầu gần nơi Tehran gọi là tuyến phong tỏa hải quân của Mỹ, sau đó kéo dài về phía eo biển Hormuz và bao phủ một số khu vực thuộc Vịnh Ba Tư.

Các tàu đi vào khu vực được chỉ định với mục đích di chuyển qua eo biển Hormuz có thể bị Iran đưa vào danh sách trừng phạt.

Tuy nhiên, kế hoạch hiện mới dừng ở mức tuyên bố. Tehran chưa công bố bản đồ chính thức, thông báo hàng hải hay tiêu chí cụ thể để xác định những hành vi nào có thể khiến một tàu bị trừng phạt. Iran cũng chưa nói rõ liệu các tàu sẽ bị ngăn chặn ngay lập tức, hạn chế tiếp cận trong tương lai hay phải đối mặt với các biện pháp kinh tế.

Nếu được triển khai, những biện pháp này có thể gây thêm khó khăn cho hoạt động vận tải biển, đặc biệt liên quan đến khả năng tiếp cận vùng Vịnh và chi phí bảo hiểm. Tuy nhiên, đây vẫn là tuyên bố của Tehran, chưa phải một cơ chế trừng phạt quốc tế được thiết lập và thực thi độc lập.

Ông Rezaei cũng cho biết Iran và Oman sắp phê duyệt bản đồ cho một hành lang vận tải quốc tế mới qua vùng biển kết nối với eo biển Hormuz. Bộ Ngoại giao Iran trước đó tiết lộ các cuộc đàm phán với Oman về những tuyến hàng hải an toàn đã bước vào giai đoạn cuối.

Vấn đề không chỉ nằm ở việc Iran xác định một khu vực là “hạn chế”, mà còn ở ranh giới cụ thể, việc Oman có chấp thuận tuyến đường mới hay không và cách Tehran xử lý nếu tàu thương mại lựa chọn lộ trình khác.

Tàu chở dầu trở thành mục tiêu trong xung đột

Thông báo của Iran được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng Mỹ - Iran gia tăng. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết, lực lượng Mỹ ngày 5/9 đã tấn công 3 tàu chở dầu thô của Iran, sau khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) phóng tên lửa đạn đạo nhằm vào một tàu sân bay và một tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường của Mỹ.

Theo CENTCOM, các tàu chiến Mỹ đã né tránh được các cuộc tấn công và không có quân nhân Mỹ bị thương. CENTCOM xác định 3 tàu chở dầu là Downy, Stark 1 và Kylo, còn được gọi là Noxen. Cơ quan này cho biết 2 tàu bị vô hiệu hóa hoàn toàn, trong khi chiếc thứ ba bị phá hủy sau khi thủy thủ đoàn được yêu cầu rời tàu.

Iran sau đó tuyên bố lực lượng nước này đã nhắm mục tiêu vào 3 tàu chở dầu di chuyển qua eo biển Hormuz theo tuyến mà Tehran cho là không được cấp phép, cùng 3 tàu khác được cho là có liên hệ với Mỹ tại các khu vực khác trong vùng.

Diễn biến trên cho thấy căng thẳng đã vượt ra ngoài nguy cơ phong tỏa hoặc cản trở hoạt động hàng hải. Các tàu vận tải năng lượng thương mại giờ đây có nguy cơ trở thành mục tiêu, làm gia tăng rủi ro đối với thủy thủ đoàn, doanh nghiệp vận tải và các công ty bảo hiểm.

Ngay cả trước khi Iran chính thức thiết lập khu vực hạn chế mới, hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz đã bị gián đoạn nghiêm trọng.

Reuters dẫn dữ liệu của Kpler cho biết trung bình chỉ khoảng 10 tàu chở hàng đi qua eo biển này mỗi ngày trong 10 ngày trước đó, mức thấp nhất kể từ tháng 5. Lưu lượng giảm xuống chỉ còn 2 tàu vào ngày 5/9, trùng thời điểm xảy ra đợt tấn công mới nhất.

Thách thức pháp lý

Tính pháp lý của bất kỳ khu vực hạn chế nào do Iran thiết lập sẽ phụ thuộc vào vị trí, mục đích và cách thức thực thi cụ thể. Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) quy định quyền “quá cảnh” đối với các eo biển được sử dụng cho hàng hải quốc tế. Các quốc gia ven eo biển có thể ban hành quy định về an toàn hàng hải và phòng ngừa ô nhiễm, nhưng không được sử dụng những quy định này để trên thực tế cản trở hoặc đình chỉ quyền đi qua.

Tuy nhiên, các nguyên tắc trên không giải quyết toàn bộ vấn đề có thể phát sinh trong bối cảnh xung đột vũ trang. Những hạn chế trong lãnh hải, các tuyến hàng hải do Iran và Oman đàm phán, hay việc mở rộng phạm vi kiểm soát ra các khu vực khác của Vịnh Ba Tư có thể đặt ra những vấn đề pháp lý và vận hành khác nhau.

Oman đang theo đuổi cách tiếp cận khác. Tháng 6/2026, Bộ Ngoại giao nước này cho biết đã phối hợp với IMO để thiết lập một hành lang tạm thời dành cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz, đồng thời nhấn mạnh quyền tự do hàng hải và quyền đi qua mà không phải trả phí quá cảnh.

Đề xuất mới của Iran dường như hướng tới việc trao cho Tehran vai trò kiểm soát chặt chẽ hơn đối với hoạt động hàng hải trong khu vực. Việc thỏa thuận giữa Iran và Oman có thể dung hòa hai cách tiếp cận này hay không sẽ chỉ được làm rõ sau khi hai bên công bố bản đồ và các quy định liên quan.

Theo giới phân tích, vấn đề đáng chú ý nhất trong thời gian tới sẽ là việc Iran công bố ranh giới của khu vực hạn chế mới và bản đồ hàng hải cho tuyến vận tải được đề xuất với Oman.

Khi những thông tin này chưa được làm rõ, còn quá sớm để coi kế hoạch của Tehran là một cuộc phong tỏa hoàn chỉnh hay vùng cấm hoạt động trên diện rộng. Cho đến nay, Iran mới chỉ tuyên bố ý định áp đặt hạn chế, trong khi phạm vi địa lý, cơ sở pháp lý và cơ chế thực thi vẫn chưa được xác định cụ thể.

Thời sự quốc tế sáng 8/9: Iran cảnh báo trả đũa "không khoan nhượng" nhằm vào Mỹ

VOV.VN - Ngày 6/9, Iran cảnh báo sẽ đáp trả mạnh mẽ hơn và gây tổn thất lớn hơn nếu Mỹ tiếp tục các cuộc tấn công nhằm vào nước này, trong bối cảnh giao tranh giữa hai bên tiếp diễn và căng thẳng tại eo biển Hormuz gia tăng.