Yếu tố định hình cán cân răn đe, kiểm soát ở Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương

Cuộc gặp cấp cao Mỹ - Trung giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình hồi tháng trước dường như đã làm mới lại hình ảnh của mối quan hệ giữa hai cường quốc. Tuy nhiên, trong khi hai vị nguyên thủ dường như nhất trí về một mối quan hệ hợp tác - cạnh tranh có kiểm soát hơn, Hải quân của họ đang chuẩn bị cho khả năng đối đầu dưới lòng đại dương. Ở đó, năng lực của hạm đội tàu ngầm tấn công chạy bằng năng lượng hạt nhân (SSN) đóng vai trò quyết định.

Mỹ dẫn đầu mong manh

Tàu ngầm hạt nhân tấn công (SSN) và tàu ngầm hạt nhân mang tên lửa đạn đạo (SSBN) đảm nhiệm những vai trò khác nhau nhưng bổ trợ cho nhau trong chiến lược dưới biển.

SSBN chủ yếu phục vụ năng lực răn đe hạt nhân, bảo đảm khả năng trả đũa ngay cả khi một quốc gia bị tấn công trước. Trong khi đó, SSN có nhiệm vụ rộng hơn, từ săn tìm tàu ngầm đối phương, bảo vệ các nhóm tác chiến tàu sân bay đến kiểm soát các tuyến hàng hải chiến lược.

Theo học giả Hàn Quốc Dongkeun Lee, trong bối cảnh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, hoạt động của SSN có thể tập trung vào hai nhiệm vụ chính: đối phó năng lực SSBN của đối phương và hộ tống các nhóm tác chiến tàu sân bay. Một nhiệm vụ gắn với răn đe hạt nhân, trong khi nhiệm vụ còn lại phản ánh chức năng truyền thống của sức mạnh hải quân là kiểm soát và bảo vệ các tuyến liên lạc trên biển.

Điều này đặc biệt quan trọng tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương - vùng biển đảm nhận tới một phần ba hoạt động vận tải biển toàn cầu. Trong bối cảnh đó, khả năng kiểm soát dưới mặt biển trở thành một phần quan trọng của cuộc cạnh tranh quyền lực trên biển.

Trong nhiều thập kỷ, ưu thế dưới mặt biển nghiêng rõ về Mỹ. Hải quân Mỹ hiện sở hữu một lực lượng tàu ngầm hạt nhân lớn và có kinh nghiệm tác chiến lâu năm. Hải quân Mỹ hiện có 71 tàu ngầm đang hoạt động, toàn bộ sử dụng động lực hạt nhân, trong đó có khoảng 51-53 tàu SSN/SSGN. Các tàu ngầm lớp Virginia của Mỹ được đánh giá có ưu thế về khả năng giảm tiếng ồn, kinh nghiệm tác chiến và công nghệ.

Tuy nhiên, ưu thế về chất lượng đang phải đối mặt với một thách thức ngày càng rõ: tốc độ phát triển lực lượng của Trung Quốc. Trung Quốc hiện được đánh giá là quốc gia sở hữu lực lượng tàu ngầm hạt nhân lớn thứ hai thế giới. Theo số liệu được công bố công khai, Trung Quốc có khoảng 9-12 SSN, trong đó có các tàu lớp Type 093 và Type 093A/093B Shang, cùng 6 SSBN lớp Jin Type 094.

Đáng chú ý hơn là tốc độ đóng mới. Theo đánh giá của Viện Quốc tế về Nghiên cứu Chiến lược (IISS), trong giai đoạn 2021-2025, Trung Quốc đã đóng 10 tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân với tổng lượng giãn nước khoảng 79.000 tấn, trong khi Mỹ đóng 7 tàu với tổng lượng giãn nước khoảng 55.000 tấn. Lần đầu tiên, Trung Quốc đã đóng mới nhiều tàu hơn Mỹ cả về số lượng và trọng tải trong vòng 5 năm. “Quan trọng nhất, điều này bao gồm tàu ​​ngầm mang tên lửa đạn đạo hạt nhân Type 094 (Jin) thứ bảy và thứ tám, vốn là một phần trong sự hình thành bộ ba hạt nhân của Bắc Kinh”, nghiên cứu của IISS cho biết.

Trung Quốc chuyển từ phòng thủ gần bờ sang năng lực tác chiến xa

Sự thay đổi quan trọng không chỉ nằm ở số lượng tàu ngầm mà còn ở định hướng phát triển lực lượng của Trung Quốc. Phó Đô đốc Mike Brookes, người đứng đầu bộ phận tình báo Hải quân Mỹ, từng nhận định Trung Quốc đang chuyển mạnh sang xây dựng một lực lượng tàu ngầm chủ yếu sử dụng năng lượng hạt nhân nhằm tăng khả năng tác chiến xa bờ và duy trì hoạt động trên biển trong thời gian dài.

Theo đánh giá này, lực lượng Hải quân thuộc Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) hiện có hơn 60 tàu ngầm, trong đó khoảng 50 tàu sử dụng động cơ diesel-điện và số còn lại là tàu ngầm hạt nhân. Bắc Kinh cũng đang mở rộng cơ sở đóng tàu tại 3 xưởng lớn, tăng đáng kể năng lực sản xuất để duy trì tốc độ đóng các tàu ngầm hạt nhân tiên tiến trong những năm tới.

Theo các dự báo, đến năm 2027, lực lượng tàu ngầm Trung Quốc có thể đạt khoảng 70 chiếc. Đến năm 2035, con số này có thể tăng lên khoảng 80 chiếc, trong đó khoảng một nửa sử dụng động lực hạt nhân.

Nếu xu hướng này tiếp tục, đây sẽ không còn chỉ là sự gia tăng về quy mô lực lượng. Các tàu ngầm thế hệ mới được định hướng cho hoạt động trên biển xa, mang tên lửa chống hạm và tấn công mặt đất tầm xa, đồng thời kết hợp với ngư lôi, phương tiện không người lái và mạng lưới cảm biến dưới biển.

Điều đó có thể tạo ra một hệ thống tác chiến dưới biển phức tạp hơn, trong đó tàu ngầm không hoạt động đơn độc mà được hỗ trợ bởi cảm biến đáy biển, hệ thống tình báo và các phương tiện không người lái.

Khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương sẽ vẫn là trọng tâm chính của Hải quân PLA, nhưng đến năm 2040, việc triển khai tàu ngầm thường xuyên đến Ấn Độ Dương, vùng biển Bắc Cực và có thể cả Đại Tây Dương là điều có thể xảy ra, ông Brookes cảnh báo.

Cán cân dưới lòng biển bắt đầu thay đổi

Sự gia tăng năng lực tàu ngầm Trung Quốc có thể tác động trực tiếp đến cách Mỹ triển khai lực lượng tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Trong nhiều thập kỷ, tàu ngầm Mỹ có khả năng theo dõi tàu ngầm mang tên lửa đạn đạo của Trung Quốc ngay tại các khu vực nằm trong tầm kiểm soát của Bắc Kinh.

Tuy nhiên, khi Trung Quốc có khả năng duy trì nhiều tàu ngầm hơn trên biển, được hỗ trợ bởi lực lượng mặt nước và hệ thống cảm biến đáy biển, nhiệm vụ của các tàu ngầm Mỹ sẽ trở nên khó khăn hơn.

Nhiều ý kiến nhận định thời kỳ ưu thế tuyệt đối của Mỹ dưới mặt biển đang kết thúc. Sự xuất hiện ngày càng nhiều tàu ngầm Trung Quốc có khả năng mang tên lửa phóng từ hệ thống thẳng đứng cũng khiến các nhóm tác chiến tàu sân bay Mỹ phải đối mặt với nhiều hướng đe dọa hơn.

Nếu các tàu ngầm Trung Quốc có thể hoạt động xa hơn, mang theo tên lửa chống hạm tầm xa và được hỗ trợ bởi mạng lưới cảm biến, không gian an toàn tương đối của các nhóm tàu sân bay Mỹ có thể bị thu hẹp. Nói cách khác, cạnh tranh dưới biển đang có khả năng làm thay đổi cách hai bên tính toán rủi ro khi triển khai lực lượng trên mặt biển.

Quy mô của lực lượng tàu ngầm Trung Quốc cũng đang thúc đẩy các nước khác điều chỉnh chiến lược. Australia và Nhật Bản đang tăng cường năng lực hải quân, củng cố hợp tác an ninh và mở rộng khả năng tương tác với Mỹ.

Đáng chú ý là AUKUS, trong đó Australia hướng tới sở hữu các tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân nhưng mang vũ khí thông thường. Điều này sẽ tạo thêm một năng lực tác chiến dưới biển đáng kể cho mạng lưới đồng minh của Mỹ ở khu vực. Nhật Bản cũng đang tăng cường năng lực hải quân và hợp tác với Mỹ, Australia cùng các đối tác khác nhằm ứng phó với những thay đổi trong cán cân sức mạnh trên biển.

Ấn Độ, dù chậm chân hơn, cũng đang hoàn tất thỏa thuận trị giá từ 7,3 tỷ đến 8 tỷ USD với tập đoàn ThyssenKrupp Marine Systems (TKMS) của Đức để chế tạo sáu tàu ngầm diesel- điện tiên tiến.

Cuộc chạy đua tàu ngầm Mỹ - Trung đang có nguy cơ tạo ra hiệu ứng, thúc đẩy tất cả các quốc gia biển trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương gia tăng trang bị cho hải quân. Cuộc chạy đua mới sẽ liên quan tới năng lực cảm biến, phương tiện không người lái, tác chiến chống ngầm và năng lực kiểm soát các tuyến hàng hải.

Trong Chiến tranh Lạnh, đối đầu sức mạnh dưới lòng biển sâu chủ yếu diễn ra ở Đại Tây Dương. Nhưng giờ, cạnh tranh đang chuyển sang không gian Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, nơi vẫn đã được coi là khu vực tự do và rộng mở.

Mỹ - Trung Quốc bất đồng về vụ thử tên lửa phóng từ tàu ngầm

VOV.VN - Mỹ tiếp tục chỉ trích Trung Quốc khi không thông báo đầy đủ trước vụ thử tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm ra Thái Bình Dương hồi tháng 7, trong khi Bắc Kinh khẳng định đã thực hiện vụ thử theo cách an toàn, có trách nhiệm và thông báo trước cho các bên liên quan.