Tiêu dùng trách nhiệm và chuyển dịch xanh - Từ thể chế đột phá đến hành động

Chuyển đổi xanh – Lựa chọn chiến lược và mệnh lệnh thời đại

Chia sẻ tại Diễn đàn Tiêu dùng bền vững 2026 với chủ đề “Tiêu dùng trách nhiệm – Tiết kiệm năng lượng – Bảo vệ tương lai” diễn ra chiều 15/10, TS. Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho biết, Việt Nam đang đứng trước những thử thách gay gắt do biến đổi khí hậu, khủng hoảng năng lượng, an ninh lương thực và sự suy giảm tài nguyên thiên nhiên. Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam có độ mở rất lớn và chịu tác động trực tiếp từ các biến động toàn cầu, việc lựa chọn mô hình phát triển bền vững không còn là giải pháp tình thế hay những khẩu hiệu khuyến khích đơn thuần. Đây đã trở thành một đòi hỏi cấp thiết, một lựa chọn chiến lược cho tương lai phát triển của đất nước.

Chủ trương này phản ánh tầm nhìn nhất quán của Đảng qua các kỳ Đại hội, mà tiêu biểu là Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Nghị quyết XIV đã xác lập một mô hình tăng trưởng mới mang tính đột phá, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực then chốt. Trọng tâm của mô hình này chính là xây dựng nền kinh tế số, kinh tế dữ liệu, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn nhằm tạo ra sức sản xuất mới chất lượng cao.

Lộ trình chiến lược này tiếp tục được cụ thể hóa mạnh mẽ qua Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050, Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia cùng cam kết lịch sử đạt phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050.

Dưới góc độ cơ quan lập pháp và giám sát của Quốc hội, TS. Tạ Đình Thi đã nhấn mạnh những chuyển mình quan trọng của hệ thống pháp luật Việt Nam, đặc biệt là các chính sách mới vừa được đưa vào triển khai hoặc đang tiếp tục hoàn thiện trong năm 2026.

Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (sửa đổi) chính thức có hiệu lực từ đầu năm 2026. Đây là bước chuyển biến căn bản về mặt pháp lý nhằm bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia và thực thi cam kết Chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP). Luật sửa đổi đã đơn giản hóa thủ tục hành chính về dán nhãn năng lượng, quy định chặt chẽ định mức tiêu hao năng lượng trong các ngành công nghiệp trọng điểm, đồng thời tạo hành lang pháp lý thúc đẩy mô hình công ty dịch vụ năng lượng (ESCO) và cơ chế loại bỏ triệt để các thiết bị có công nghệ lạc hậu, tốn năng lượng.

Bên cạnh đó, kế thừa công cụ Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) từ Luật Bảo vệ môi trường 2020, Quốc hội và các cơ quan Chính phủ đang tích cực sửa đổi, hoàn thiện luật với quy định mang tính bước ngoặt: quy định tỷ lệ bắt buộc sử dụng nhựa tái chế trong sản xuất bao bì và hàng hóa tiêu dùng.

“Quy định này vừa trực tiếp giải quyết vấn nạn rác thải nhựa, vừa tạo động lực kinh tế cho ngành tái chế phát triển. Chính sách này đòi hỏi sự đồng lòng hưởng ứng của cộng đồng thông qua việc tích cực phân loại rác tại nguồn và ưu tiên sử dụng sản phẩm từ vật liệu tái chế đạt chuẩn”, TS. Tạ Đình Thi cho hay.

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đã xác lập rõ quyền của người dân được tiếp cận thông tin minh bạch về nguồn gốc, xuất xứ và mức độ thân thiện môi trường của sản phẩm. Pháp luật tập trung ngăn chặn, xử lý nghiêm hành vi gian lận thông tin, "tẩy xanh" (greenwashing) trên thị trường thực tế lẫn không gian mạng và thương mại điện tử, bảo đảm người tiêu dùng khi chi trả cho sản phẩm xanh nhận được đúng giá trị thực chất.

Đề án phát triển hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026–2030 do Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia triển khai đã xác định rõ thúc đẩy tiêu dùng bền vững là nhiệm vụ trọng tâm để bảo vệ cộng đồng và người tiêu dùng trong bối cảnh chuyển đổi xanh.

Chuyển dịch tư duy – Thay đổi phương thức tiếp cận tiêu dùng bền vững

TS. Tạ Đình Thi thẳng thắn chỉ ra rằng, để tiêu dùng bền vững thực sự lan tỏa, chúng ta phải kiên quyết chuyển từ cách tiếp cận cũ – vốn chủ yếu dựa vào tuyên truyền, vận động chung chung – sang một cách tiếp cận đồng bộ, đa chiều hơn. Trong phương thức mới, ba mắt xích cốt lõi bao gồm pháp luật, cơ chế thị trường và trách nhiệm xã hội phải cùng nhau tạo nên động lực chuyển đổi.

Tiêu dùng có trách nhiệm chỉ có thể hiện thực hóa khi người tiêu dùng được tiếp cận thông tin minh bạch, sản phẩm an toàn, chất lượng và giá cả phù hợp. Ngược lại, phía doanh nghiệp phải chủ động đổi mới công nghệ, ứng dụng thiết kế sinh thái ngay từ khâu đầu vào để giảm tác động môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm. Nhà nước đóng vai trò hoàn thiện thể chế, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và thực thi chính sách mua sắm công xanh.

“Đặc biệt, sự kết nối giữa các khâu thiết kế – sản xuất – tiêu dùng – thu gom – tái chế phải tạo thành một chuỗi giá trị tuần hoàn khép kín. Chỉ khi trách nhiệm của nhà sản xuất gắn liền với việc hình thành thị trường tiêu thụ nguyên liệu tái chế, kinh tế tuần hoàn mới tạo ra giá trị thực chất, vừa bảo vệ môi trường vừa nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp và cải thiện chất lượng sống cho nhân dân”, TS. Tạ Đình Thi nhấn mạnh.

Theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, để biến các mục tiêu trên giấy thành hành động thực tiễn, bài phát biểu nhấn mạnh 4 nhóm giải pháp trọng tâm cần sự chung sức của toàn hệ thống chính trị và cộng đồng.

Thứ nhất, siết chặt hành lang pháp lý như: Tiếp tục rà soát, sửa đổi quy định pháp luật liên quan đến sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả và bảo vệ người tiêu dùng trong kỷ nguyên số; Đẩy mạnh chính sách mua sắm công xanh để các cơ quan nhà nước đi đầu trong việc chọn lựa các sản phẩm tiết kiệm năng lượng, thân thiện môi trường. Đồng thời, giám sát chặt chẽ tính trung thực của thông tin sản phẩm và hiệu quả thực tế của các chương trình mua sắm công xanh, bảo đảm pháp luật đi vào cuộc sống.

Thứ 2, phát huy vai trò tiên phong của cộng đồng doanh nghiệp. Doanh nghiệp không nên coi việc thực hiện trách nhiệm môi trường và EPR là gánh nặng chi phí, mà phải nhìn nhận đó là khoản đầu tư chiến lược cho năng lực cạnh tranh dài hạn và tạo dựng niềm tin vững chắc với người tiêu dùng trong nước lẫn quốc tế. Doanh nghiệp cần ứng dụng công nghệ hiện đại, chuyển đổi số, kéo dài tuổi thọ sản phẩm, tiết kiệm nguyên liệu, giảm bao bì không cần thiết và tăng khả năng sửa chữa, tái chế. Đây là chìa khóa giúp doanh nghiệp Việt Nam vượt qua các rào cản kỹ thuật nghiêm ngặt để giữ vững và mở rộng các thị trường xuất khẩu lớn như EU, Hoa Kỳ.

Thứ 3, biến tiết kiệm năng lượng thành nét đẹp văn hóa của từng cá nhân, gia đình. Người tiêu dùng nắm giữ quyền lực định hình thị trường. Mỗi người dân cần trở thành người tiêu dùng thông thái: ưu tiên thiết bị dán nhãn năng lượng hiệu suất cao, thực hành tắt thiết bị khi không sử dụng, ưu tiên bao bì tái chế, hạn chế rác thải nhựa.

Tiêu dùng có trách nhiệm không đồng nghĩa với việc luôn mua sản phẩm xanh giá cao mà là thực hành mua sắm theo đúng nhu cầu thực tế, ưu tiên sản phẩm bền, có thể sửa chữa và tái sử dụng. Mỗi kilowatt-giờ điện tiết kiệm đều trực tiếp giảm áp lực cho hệ thống lưới điện quốc gia và giảm phát thải khí nhà kính.

Thứ 4, đẩy mạnh truyền thông đa phương tiện hướng dẫn hành động cụ thể. Trong đó, phát triển các công cụ tra cứu thông tin sản phẩm, giúp người dân biết cách nhận diện các tuyên bố môi trường thiếu căn cứ (tẩy xanh) và nhân rộng các mô hình tiêu dùng bền vững tại gia đình, trường học, cơ quan và cộng đồng.

Với sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, sự năng động của cộng đồng doanh nghiệp và tinh thần trách nhiệm của mỗi người dân, chúng ta hoàn toàn có thể biến tiêu dùng xanh từ nhận thức thành thói quen, từ thói quen thành nếp sống văn hóa thường nhật.

Diễn đàn Tiêu dùng bền vững 2026: Chuyển đổi xanh phải đo bằng kết quả thực chất

VOV.VN - Chiều 15/10, tại Hà Nội, Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV) phối hợp với Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia - Bộ Công Thương tổ chức Diễn đàn Tiêu dùng bền vững năm 2026 với chủ đề “Tiêu dùng trách nhiệm - Tiết kiệm năng lượng - Bảo vệ tương lai”.