Nhạc sĩ Lê Lôi sinh ngày 29/6/1920, quê ở xã Đông Yên, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội. Đây là vùng đất trăm nghề, có truyền thống văn hóa lâu đời với những làng nghề nổi tiếng như: Lụa Vạn Phúc, mộc Tràng Sơn, đan lát Phú Vinh… Nơi đây cũng có nhiều làn điệu dân ca như hát Dô ở Liệp Tuyết, hát Chèo Tàu, ca trù, múa rối nước.

Có lẽ vì vậy, âm hưởng dân ca đã thấm vào tâm hồn Lê Lôi để rồi dù trước Cách mạng Tháng Tám, như nhiều nhạc sĩ thời kỳ này, ông là nghệ sĩ biểu diễn violon tại các tiệm nhảy, phòng trà, rạp hát… nhưng tác phẩm đầu tay “Đóng nhanh lúa tốt”, phổ ca dao của Huyền Tâm, đã thành công trong việc khai thác, vận dụng dân ca. Tác phẩm có màu sắc dân tộc đậm nét, đồng thời thể hiện một bản sắc riêng của Lê Lôi. Bản sắc ấy sau này còn được bắt gặp trong những sáng tác của ông như các ca khúc “Nhắn anh nhắn chị đường xa”, “Bài ca nữ anh hùng miền Nam”, “Bác Hồ sống mãi với Tây Nguyên”, hay các tác phẩm khí nhạc “Buổi sáng trên bến Hồng Gai” độc tấu violon, “Trên tầng cao” tam tấu, “Khúc nhạc quê hương” tam tấu.

Từ năm 1946 đến năm 1949, Lê Lôi công tác tại Phòng Thông tin huyện Quốc Oai, Ty Thông tin Sơn Tây, Sở Thông tin Liên khu 3. Đến năm 1950, ông về công tác tại Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam. Tại đây, ông có dịp thể hiện sự nhất quán trong toàn bộ sáng tác thanh nhạc và khí nhạc của mình. Với cương vị một biên tập viên âm nhạc, ông vẫn viết đều đặn, thường xuyên bám sát cuộc sống, phản ánh những vấn đề đặt ra trong từng giai đoạn của đời sống xã hội vào sáng tác.

Là một trong nhiều nhạc sĩ như Nguyễn Văn Tý, Hoàng Vân, Trần Hoàn, Hoàng Hiệp…, nhạc sĩ Lê Lôi được thính giả bình chọn có tác phẩm hay nhân kỷ niệm 50 năm ca nhạc “Theo yêu cầu thính giả”. Đó là ca khúc “Đóng nhanh lúa tốt”, ra đời năm 1950. Bài hát cổ vũ phong trào tăng gia sản xuất và đóng thuế nông nghiệp thời kỳ này, có giai điệu vui tươi, rộn ràng, mang đậm âm hưởng chèo, phản ánh không khí nô nức của nông dân miền Bắc thi đua đóng thuế.

“Đóng nhanh lúa tốt”, ca khúc đầu tay của ông, cùng với bài “Bộ đội về làng” của nhạc sĩ Lê Yên, phổ thơ Hoàng Trung Thông, là hai trong những bài hát nổi tiếng đầu tiên phổ thơ trong nền ca khúc hiện đại Việt Nam.

Ông kể: “Khi ấy, cuộc kháng chiến chống Pháp của ta đang vào giai đoạn quyết liệt. Toàn dân ra sức tăng gia sản xuất, đóng thuế bằng thóc để có lương thực cho bộ đội ăn no đánh giặc là một nhiệm vụ cấp bách. Tôi muốn sáng tác một bài hát về chủ đề này. Đang loay hoay chưa tìm được ý tứ ra sao thì tình cờ đọc được bài ca dao đăng trên báo nhan đề “Đóng nhanh lúa tốt” của Huyền Tâm. Thế là quyết định phổ nhạc. Chỉ sau một đêm, bài hát ra đời, nhận được nhiều hồi âm tốt của giới chuyên môn. Và chỉ một thời gian ngắn, bài hát đã nhanh chóng lan khắp các vùng tự do, được nhiều người yêu thích”.

Theo nhạc sĩ Nguyễn Đình San: “Cái tài của Lê Lôi là giữ nguyên bài ca dao của Huyền Tâm, không sửa hoặc thêm bớt một chữ nào. Lê Lôi đã khai thác chất liệu của điệu cách cú trong chèo, đặc biệt là tiết tấu để tạo nên giai điệu”.

Bài thơ “Đóng nhanh lúa tốt” được nhà thơ Huyền Tâm viết ở thể song thất lục bát, nhưng toàn bài chỉ hai lần có song thất, còn lại là lục bát, chứ không theo niêm luật thông thường. Những tưởng điều này gây khó khăn cho việc phổ nhạc, nhưng không, nhạc sĩ Lê Lôi dường như đã vượt qua dễ dàng và quyết định phổ nguyên xi bài thơ mà không hề thêm bớt.

Về bài hát “Đóng nhanh lúa tốt”, bạn Nguyễn Thái ở Láng Thượng, Từ Liêm, Hà Nội đã gửi cảm nhận về chuyên mục “Bạn yêu nhạc bình nhạc” của chương trình ca nhạc “Theo yêu cầu thính giả”: “Đóng nhanh lúa tốt” rộn rã, tươi mới một không khí ngày mùa của những tháng năm kháng chiến chống Pháp gian lao:

“Lúa nhiều chiến thắng càng to,
Đồn Tây càng đổ câu hò lại vang,
Đóng nhanh nhanh khắp xóm làng,
Em thách thôn chàng nộp đủ nộp mau”.

Không khí náo nức, tinh thần thi đua tràn ngập trong bài hát ấy còn ẩn chứa nét chịu thương chịu khó, lam làm cùng vẻ đằm thắm, duyên dáng của người phụ nữ nông thôn Bắc Bộ. Đây là tác phẩm đầu tay mà nhạc sĩ Lê Lôi phổ nguyên vẹn bài thơ của nhà thơ Huyền Tâm, cũng là tác phẩm mở đầu làm nên tên tuổi Lê Lôi.

Với âm hưởng thấm đẫm chất dân ca đồng bằng Bắc Bộ, cụ thể ở đây là làn điệu chèo, cùng với việc xử lý tiết tấu đảo phách khéo léo, tài hoa và lời ca mộc mạc, giản dị, bài hát “Đóng nhanh lúa tốt” của Lê Lôi đã gần gũi với thính giả, dễ đi vào lòng người. Nhờ vậy, ngay khi mới ra đời, “Đóng nhanh lúa tốt” đã được công chúng đón nhận, yêu thích.

Những ca từ: “Lúa tháng năm kén tằm vàng óng. Hạt khô giòn đem đóng thuế nông. Thúng đầy anh gánh tôi gồng. Kĩu cà kĩu kịt qua sông qua đò…” nhanh chóng lan tỏa khắp các vùng quê kháng chiến, kịp thời động viên, khích lệ nông dân hăng say lao động sản xuất, tất cả vì kháng chiến thắng lợi.

“Đóng nhanh lúa tốt” là một trong những bài hát đặc sắc của âm nhạc kháng chiến chống Pháp, đồng thời cũng là tác phẩm hay nhất của nhạc sĩ Lê Lôi. Những tác phẩm của nhạc sĩ Lê Lôi được chọn lọc, ghi lại qua tuyển tập ca khúc Lê Lôi và album tác giả.

Những đóng góp của nhạc sĩ Lê Lôi với nền âm nhạc nước ta đã được ghi nhận bằng Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất, Huân chương Lao động hạng Nhì. Ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007.

“Đường tôi đi dài theo đất nước” của những chiến sĩ giao liên

VOV.VN - “Đường tôi đi dài theo đất nước” không chỉ là một ca khúc cách mạng giàu cảm xúc mà còn là bức tranh chân thực về hành trình gian nan, thầm lặng của những chiến sĩ giao liên trong kháng chiến.