Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang len sâu vào mọi lĩnh vực sáng tạo, từ nghệ thuật thị giác đến bảo tồn di sản, câu hỏi đặt ra không còn là “công nghệ có thể làm gì”, mà là “con người sẽ cho phép công nghệ đi đến đâu”.

Ở điểm này, vấn đề không còn thuần túy kỹ thuật. Nó chuyển hóa thành một bài toán văn hóa – nơi đạo đức số trở thành trục xoay quyết định cách xã hội tiếp nhận, diễn giải và thậm chí tái cấu trúc thực tại.

AI và quyền năng “viết lại hình ảnh của thế giới”

Khác với những công cụ kỹ thuật trước đây, AI không chỉ hỗ trợ sáng tạo mà còn có khả năng mô phỏng, học hỏi và tái tạo. Một bức tranh, một phong cách, một không gian lịch sử – tất cả đều có thể được “sản xuất” với độ thuyết phục ngày càng cao. Chính khả năng này đặt ra một nghịch lý: Càng dễ tạo ra hình ảnh, giá trị của sự thật càng trở nên mong manh.

Theo nhà nghiên cứu, nghệ sĩ Trần Hậu Yên Thế, rủi ro lớn nhất không nằm ở việc công nghệ sai lệch, mà ở việc nó tạo ra những “phiên bản hợp lý” của lịch sử. Khi AI có thể lấp đầy khoảng trống bằng suy diễn, những hình ảnh được tạo ra dễ dàng được tiếp nhận như sự thật, dù thiếu nền tảng kiểm chứng. Ở đây, đạo đức số không còn là câu chuyện cá nhân, mà là vấn đề của hệ tri thức: ai chịu trách nhiệm cho những hình ảnh được tạo ra? và dựa trên cơ sở nào?

Đạo đức số: Ranh giới giữa sáng tạo và thao túng

Nếu trong nghệ thuật truyền thống, tính nguyên bản là một chuẩn mực, thì trong thời đại AI, chuẩn mực này bị đặt lại. Khi một thuật toán có thể tái tạo phong cách của bất kỳ họa sĩ nào, ranh giới giữa sáng tạo và sao chép trở nên mờ nhạt.

Giám tuyển nghệ thuật Nguyễn Thế Sơn cho rằng AI trước hết vẫn chỉ là công cụ. Tuy nhiên, ông cảnh báo về nguy cơ “đồng dạng hóa thẩm mỹ”, khi nhiều nghệ sĩ cùng dựa vào những hệ thống thuật toán tương tự, sản phẩm dễ rơi vào trạng thái giống nhau về cấu trúc hình ảnh lẫn cảm xúc.

Điều đáng nói là sự đồng dạng này không phải do thiếu sáng tạo, mà do phụ thuộc vào cùng một “logic máy”. Như vậy, đạo đức số không chỉ là việc tránh sao chép, mà còn là khả năng giữ được bản sắc trong một môi trường mà công cụ có xu hướng chuẩn hóa mọi thứ.

Giới hạn không nằm ở công nghệ

Một trong những nhận định đáng chú ý từ thực tiễn sáng tạo hiện nay là: Công nghệ gần như không còn giới hạn. Từ video mapping, thực tế ảo đến AI tạo sinh, mỗi năm đều xuất hiện những công cụ mới, mạnh hơn, tinh vi hơn. Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nghệ thuật trở nên sâu sắc hơn.

Theo nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, giới hạn thực sự nằm ở nền tảng văn hóa và chiều sâu nghiên cứu. Nếu thiếu “phần rễ” tri thức, công nghệ rất dễ bị sử dụng như một công cụ gây ấn tượng thị giác, thay vì một phương tiện diễn giải.

Điều này đặc biệt rõ trong các dự án ứng dụng công nghệ vào di sản. Khi hiệu ứng trở thành trung tâm, di sản có nguy cơ bị “làm phẳng”, tức bị giản lược những lớp nghĩa phức tạp để phù hợp với trải nghiệm nhanh. Ở chiều ngược lại, những dự án có nền tảng nghiên cứu vững chắc lại cho thấy công nghệ có thể mở rộng nhận thức, thay vì làm nghèo nó.

Nghệ thuật số như một phép thử nhận thức

Không chỉ dừng ở công cụ, nghệ thuật số đang trở thành một không gian thử nghiệm cách con người hiểu về thế giới. Theo Trần Hậu Yên Thế, nghệ thuật số đã làm thay đổi bản chất của “tác phẩm”. Nó không còn là một vật thể cố định, mà là một hệ sinh thái gồm dữ liệu, công nghệ và trải nghiệm.

Điều này kéo theo một thay đổi quan trọng: Người xem không còn là khán giả thụ động mà trở thành một phần của quá trình hoàn thiện tác phẩm.

Tuy nhiên, chính sự nhập vai này lại đặt ra một câu hỏi: Khi người xem bị cuốn vào trải nghiệm, liệu họ còn giữ được khoảng cách phê phán cần thiết? Nghệ thuật số, vì thế, không chỉ là một hình thức biểu đạt, mà là một phép thử nhận thức. Nó kiểm tra khả năng phân biệt giữa trải nghiệm và tri thức, giữa cảm xúc và sự thật.

Trách nhiệm của người sáng tạo trong thời đại AI

Trong một môi trường mà công nghệ ngày càng thông minh, vai trò của nghệ sĩ không bị giảm đi, mà trở nên phức tạp hơn. Họ không chỉ là người sáng tạo hình ảnh, mà còn là người lựa chọn dữ liệu, kiểm soát thuật toán và định hướng cách công chúng tiếp nhận.Nói cách khác, họ trở thành những “người kiến tạo diễn giải”.

Ở điểm này, tư duy thẩm mỹ đóng vai trò quyết định. Công nghệ có thể được thuê, có thể được tối ưu, nhưng khả năng định hướng nó dùng để làm gì, nói điều gì vẫn phụ thuộc vào con người.

Như Nguyễn Thế Sơn nhấn mạnh, một tác phẩm nghệ thuật không được phân định bởi công nghệ cao hay thấp, mà bởi việc nó có đủ chiều sâu để đứng vững trước thời gian hay không.

Ở tầng sâu hơn, đạo đức số không phải là một rào cản đối với sáng tạo, mà là điều kiện để sáng tạo có ý nghĩa. Nếu không có những nguyên tắc về tính xác thực, về trách nhiệm diễn giải, về mối quan hệ giữa bản gốc và bản sao, nghệ thuật số rất dễ trượt thành một dạng “ảo giác thị giác” – nơi mọi thứ đều có thể được tạo ra, nhưng không còn gì đáng để tin.

Công nghệ mở rộng khả năng, con người quyết định giới hạn

AI và nghệ thuật số đang mở ra một kỷ nguyên mới, nơi ký ức có thể được tái dựng, hình ảnh có thể được sản xuất vô hạn, và trải nghiệm có thể được thiết kế đến từng chi tiết.

Nhưng chính trong sự vô hạn đó, giới hạn lại trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Giới hạn ấy không nằm trong máy móc, mà nằm ở tri thức, ở đạo đức và ở năng lực tự kiểm soát của con người.

Bởi nếu công nghệ có thể “viết lại” thế giới, thì trách nhiệm của chúng ta không chỉ là sử dụng nó, mà là quyết định phiên bản nào của thế giới ấy xứng đáng được tồn tại.

Nghệ thuật số và di sản: Ranh giới mong manh giữa tái hiện và tái tạo

VOV.VN - Nghệ thuật số đang làm sống lại di sản bằng những trải nghiệm nhập vai chưa từng có nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi về tính xác thực của lịch sử. Khi công nghệ không chỉ hiển thị mà còn can dự vào cách quá khứ được diễn giải, ranh giới giữa tái hiện và tái tạo trở nên mong manh hơn bao giờ hết.