Vừ A Nếnh - nghệ sĩ của âm thanh núi rừng Tây Bắc

Những năm tháng tuổi thơ, tình yêu tiếng sáo Mông đến với anh Vừ A Nếnh qua những lần trao truyền của ông nội dạy cách thổi sáo: “Đối với sáo Mông tôi đã thích và biết thổi từ bé rồi, nhưng đến năm 2013, khi xã đến tuyên truyền để bà con lưu giữ, bào tổn và phát huy bản săc văn hóa các dân tộc, tôi mới nghĩ là phải cố gắng lưu giữ và phát huy bắc sắc văn hóa của dân tộc Mình. Sáo thì tôi biết thổi từ năm 8 tuổi, khi đó tôi được ông dạy cho tôi”.

Từ những bài sáo đầu tiên, niềm say mê cứ thế lớn dần, trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của anh. Những lúc đi nương, xuống đồng lao động sản xuất, hay ở ngôi nhà thân thuôc của mình, cứ lúc rảnh, anh Nếnh lại thổi sáo. Tiếng sáo thân thuộc cùng Vừ A Nếnh có mặt ở các lễ hội, buổi biểu diễn phục vụ nhân dân trong bản, trong vùng. Tiếng sáo cất lên rộn ràng giữa tiếng nói cười, hòa cùng làn điệu dân ca, làm cho không khí bản làng thêm gắn kết.

Với mong muốn ngày càng có nhiều người trẻ ở các bàn Mông biết thổi sáo dân tộc, hai năm trở lại đây, anh Vừ A Nếnh đã mở được 4-5 lớp học thổi sáo cho thế hệ trẻ, mỗi lớp từ 30-40 học viên. Học thổi sáo đòi hỏi sự kiên trì, từ cách lấy hơi, điều khiển âm thanh đến luyện tập để thể hiện được giai điệu. 

Theo anh Nếnh, đối với những người có năng khiếu thì khoảng 3 hôm là có thể biết thổi, tuy nhiên để thổi được các bài sáo hay và hoàn chỉnh thì phải biết đệm nút, biết cách lấy hơi, nhả hơi thổi theo nhịp điệu của các bài sáo. Những người am hiểu và biết các làn điệu dân ca của dân tộc Mông thì sẽ  biết thổi nhanh. Ngoài ra phải rèn luyện các ngón tay dẻo dai để bịt nút và nhả cát nút sáo vừa với lượng hơi thổi để bài sáo mềm mại, êm tai hơn.

Những âm thanh vi vu, réo rắt, du dương trầm bổng như có lực hút hấp dẫn đặc biệt đối với nhiều học viên đến từ trong và ngoài tỉnh. Trong số những người đang học thổi sáo Mông từ nghệ nhân Vừ A Nếnh có học viên Vừ Si Ná, ở Núa Ngam, tỉnh Điện Biên. Đến với lớp học về tiếng sáo truyền thống, em có cơ hội tìm hiểu thêm về nhạc cụ của dân tộc mình, đồng thời từng bước rèn luyện kỹ năng qua sự hướng dẫn của nghệ nhân. 

“Em muốn học thổi sáo Mông vì em rất yêu thích tiếng sáo của dân tộc mình. Tiếng sáo nghe rất hay, mang nét đặc trưng của người Mông và gắn liền với văn hóa truyền thống của dân tộc. Em cũng mong có nhiều bạn trẻ yêu thích và tham gia học thổi sáo Mông, để tiếng sáo truyền thống không bị mai một mà tiếp tục được lưu truyền qua các thế hệ. Em hy vọng sau này mình có thể góp một phần nhỏ bé vào việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc Mông”, học viên Vừ Si Ná nói. 

Năm 2015, anh Vừ A Nếnh bắt đầu tìm hiểu và tự học chế tác nhạc cụ truyền thống này.  Với anh Nếnh, chế tác sáo không đơn thuần là tạo ra một nhạc cụ. Quá trình tìm hiểu qua nhiều năm, để mỗi cây sáo khi hoàn thành có thể cất lên âm thanh mang sắc thái riêng của văn hóa dân tộc mình. Trúc để làm sáo phải là những cây trúc tuổi đời khoảng 4-5 năm tuổi. Sáo Mông có hai loại là sáo dọc và sáo ngang, trong đó sáo dọc là loại sáo khó làm nhất, vì phải đo chuẩn xác nút ở đầu ống sáo, lỗ thoát hơi và đo được từ nút thoát hơi đến các lỗ của nốt nhạc trên cây sáo. Còn đối với sáo ngang, quan trọng nhất là làm lam cho cây sáo, đục lỗ để gắn lam sao cho bằng phẳng nhất, không làm lệch lam và khi gắn lam vào phải thật khít thì thổi mới không tốn hơi, tiếng của cây sáo mới trong và hay.

Anh Vừ A Nếnh chia sẻ các lỗ trên cây sáo phải dùng dao sắc nhọn khoét thật cận thận, tròn bóng và dùng thanh sắt vừa phải nung đỏ để khoét thì mới tạo được các lỗ đẹp, thoát hơi, tạo ra các âm điệu tự nhiên của cây sáo.  

“Để có được một cây sáo hay phải lựa chọn được những cây trúc làm sáo thẳng, ống trúc phải đều nhau, không già lắm, cũng không non quá. Sau khi chặt về phải cho lên gắc bếp phơi khoảng 3 tháng để ống trúc khô hẳn, rồi mới đem ra làm thì mới làm được những cây sáo hay và đẹp", anh nói. 

Từ những bài sáo đầu tiên được ông nội truyền dạy năm lên 8 tuổi đến hành trình tự học chế tác, nghệ nhân Vừ A Nếnh đã dành nhiều năm gắn bó với tiếng sáo. Những giai điệu anh thể hiện và những buổi học dành cho người trẻ đang góp phần giữ cho âm thanh truyền thống tiếp tục hiện diện trong cuộc sống. Bây giờ nhiều người đã có thể thổi sáo thành thạo và chế tác được những cây sáo đơn giản.

Đây là điều anh Nếnh rất phấn khởi: "Đối với tôi, gìn giữ tiếng sáo Mông không chỉ là bảo tồn một nhạc cụ truyền thống mà còn là giữ gìn tiếng nói của văn hóa, tình yêu quê hương và bản sắc dân tộc. Bản thân tôi luôn muốn truyền dậy cho thế hệ trẻ, để họ có thể chế tác và biết thổi sáo cùng lưu giữ, bảo tồn và phát huy loại nhạc cụ này của dân tộc mông”.

Với tình yêu, đam mê tiếng sáo Mông, những việc làm đầy trách nhiệm của nghệ nhân Vừ A Nếnh đã lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống, góp phần gìn giữ bản sắc, phong tục và đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Mông. Tiếng sáo Mông - âm thanh của núi rừng sẽ mãi ngân vang trong lòng mỗi thế hệ người Mông.

Vòng xòe Mường Lò kết nối sắc màu Tây Bắc

VOV.VN - Tối 16/10, Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 khai mạc tại phường Nghĩa Lộ, tỉnh Lào Cai, với chủ đề “Tinh hoa xòe Thái - Sắc màu Tây Bắc”.