Thổ cẩm M’Nông: Bảo tồn thế nào để người dệt có thể sống được bằng nghề?
VOV.VN - Thổ cẩm M’Nông đang đứng trước bài toán vừa gìn giữ những giá trị truyền thống, vừa tìm chỗ đứng trong đời sống hiện đại. Từ thay đổi chất liệu, ứng dụng hoa văn đến xây dựng thương hiệu, mục tiêu cuối cùng là để di sản tạo sinh kế cho chính cộng đồng gìn giữ.
Một tấm thổ cẩm không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn kết tinh thời gian, kỹ thuật, ký ức và hệ thống tri thức được cộng đồng trao truyền. Tuy nhiên, giá trị văn hóa lớn chưa đồng nghĩa với việc người làm ra sản phẩm có thể sống tốt bằng nghề. Từ nghịch lý ấy, câu chuyện xây dựng thương hiệu cho dệt thổ cẩm M’Nông được đặt trong mối quan hệ giữa bảo tồn, thị trường và sinh kế cộng đồng.
Đây cũng là hướng tiếp cận trong đề án “Xây dựng thương hiệu dệt thổ cẩm của người M’Nông tỉnh Đắk Lắk trong bối cảnh hiện nay” do MC Mạnh Khang thực hiện và bảo vệ tại Trường Đại học Văn hóa Hà Nội. Đề án đạt 9,7 điểm, với cách đặt vấn đề không dừng lại ở nhận diện sản phẩm mà mở rộng sang khả năng đưa di sản vào đời sống đương đại.
Theo cách tiếp cận này, thương hiệu di sản không thể chỉ là logo, tên gọi hay hình ảnh. Nó cần gắn với cộng đồng tạo ra sản phẩm, câu chuyện nguồn gốc, tiêu chuẩn, khả năng nhận diện và thị trường. Khi người tiêu dùng hiểu họ đang mua sản phẩm gì, ai làm ra sản phẩm và giá trị văn hóa phía sau là gì, thổ cẩm mới có cơ hội thoát khỏi cuộc cạnh tranh đơn thuần về giá.
Tại buổi bảo vệ, sự xuất hiện của Á hậu, BTV Thụy Vân, NSƯT Quách Thu Phương, Hoa hậu Ngọc Hân, nghệ sĩ Tú Oanh, BTV Hoài Anh, nghệ sĩ Anh Thơ, BTV Thùy Linh, diễn viên MC Thục Anh, Hoa hậu Du lịch Đông Nam Á Vũ Quỳnh Trang, Á khôi MC Ngô Mai Phương và NSƯT đàn nhị Thùy Anh giúp cách tiếp cận về thổ cẩm được thể hiện trực quan hơn.
Những thiết kế mang tinh thần thổ cẩm M’Nông xuất hiện trong không gian bảo vệ cũng cho thấy một khả năng khác của di sản: bước ra khỏi phạm vi lễ hội, trưng bày để đi vào đời sống thường ngày.
Ở góc độ thực hành, câu chuyện của nghệ nhân H’Kim Hoa Byă cho thấy rõ hơn những khó khăn và thay đổi đang diễn ra trong cộng đồng. Tại buôn Lê, xã Liên Sơn, huyện Lắk, Đắk Lắk, chị cùng nhiều phụ nữ M’Nông duy trì nghề dệt trong bối cảnh ngày càng ít người trẻ muốn học nghề và trang phục truyền thống cũng ít được sử dụng trong đời sống hằng ngày.
H’Kim Hoa Byă từng chia sẻ: “Tôi thấy phụ nữ M’Nông ngày càng ít mặc trang phục truyền thống. Giới trẻ thì hầu như không còn ai muốn học dệt. Nếu không làm gì, chỉ một thế hệ nữa thôi, nhiều hoa văn sẽ mất. Tôi không muốn thổ cẩm của dân tộc mình chỉ còn xuất hiện trong ngày lễ hội”.
Từ nỗi lo ấy, chị hỗ trợ chị em trong buôn duy trì khung dệt, tìm đầu ra và thử nghiệm những chất liệu mới. Thay vì chỉ sử dụng chất liệu truyền thống vốn cứng, nặng, khó giặt và khó dùng thường xuyên, nhóm dệt thử đưa sợi tơ tằm, sợi tre vào sản phẩm.
Theo H’Kim Hoa Byă, nguyên tắc là vẫn giữ hoa văn truyền thống nhưng thay đổi chất liệu để sản phẩm mềm, nhẹ và phù hợp hơn với đời sống. “Giữ nguyên hoa văn, chỉ thay lớp vỏ để nó sống được trong đời thường - đó là nguyên tắc tôi đặt ra từ đầu”, chị nói.
Cách làm này cũng cho thấy bảo tồn và phát triển không nhất thiết là hai lựa chọn đối lập. Một dòng sản phẩm có thể giữ tính nguyên bản, trong khi một dòng khác được ứng dụng vào áo dài, khăn, túi hay phụ kiện để tiếp cận những nhóm công chúng mới.
Trong câu chuyện ấy, NTK Minh Hạnh góp phần cho thấy khả năng chuyển hóa hoa văn truyền thống thành ngôn ngữ thiết kế đương đại, còn nghệ nhân H’Kim Hoa Byă đưa vấn đề trở lại với cội nguồn cộng đồng, nơi mỗi hoa văn và kỹ thuật dệt đều gắn với ký ức và tri thức được trao truyền.
Đó là bài toán cần sự tham gia của nghệ nhân, nhà thiết kế, nhà nghiên cứu, cơ quan quản lý, doanh nghiệp, thị trường và truyền thông. Khi một sản phẩm mang hoa văn M’Nông vừa giúp người trẻ hiểu thêm câu chuyện phía sau, vừa tạo thêm đơn hàng cho người dệt, di sản khi ấy mới thực sự có thêm cơ hội sống bằng chính giá trị của mình.
Thổ cẩm M’Nông - Khi di sản “thở” trong đời thường
VOV.VN - Khi người trẻ ngày càng xa rời khung cửi, thổ cẩm M’Nông đứng trước nguy cơ chỉ còn trong ký ức. Từ buôn Lê, những nghệ nhân đang tìm cách đưa hoa văn truyền thống vào đời sống hiện đại, để di sản không chỉ được giữ gìn mà còn tiếp tục được sử dụng, trao truyền.
