Đổi mới bảo tàng: Khi bảo tàng chủ động mang hiện vật đến với công chúng

Số hóa dữ liệu di sản, đa dạng không gian trưng bày

Nhiều năm qua, mô hình bảo tàng truyền thống chủ yếu vận hành theo cơ chế “trưng bày tĩnh”, chờ đợi du khách tìm đến. Tuy nhiên, sự phát triển của công nghiệp sáng tạo đòi hỏi các bảo tàng phải chủ động bước ra ngoài không gian vật lý để chạm tới công chúng. Sự vận động, dịch chuyển này bắt đầu từ chính tư duy thiết kế không gian và xây dựng câu chuyện di sản.

Thay vì chỉ xếp đặt hiện vật theo tiến trình lịch sử đơn thuần, Bảo tàng Hà Nội tập trung vào nghệ thuật kể chuyện (storytelling) kết hợp với các hình thức nghệ thuật sắp đặt đương đại. Những mảnh ký ức di sản được lồng ghép trong các không gian trải nghiệm đa giác quan – nơi ánh sáng, âm thanh và chuyển động tương tác hòa quyện để dẫn dắt cảm xúc người xem.

“Bằng việc đặt trải nghiệm của công chúng làm trung tâm, kết hợp cùng công nghệ số, các không gian bảo tàng đang thực sự “sống dậy”, trở thành điểm đến văn hóa đầy sức hút đối với du khách trong và ngoài nước, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Bảo tàng Hà Nội hiện lưu giữ hơn 73.000 tài liệu hiện vật, nhưng đưa ra trưng bày ở đây thì chỉ được hơn 8.000, tức là lượng hiện vật trưng bày chiếm khoảng 10% hiện vật lưu giữ. Bên cạnh đó, việc số hóa tài liệu, hiện vật đang tạo cơ hội cho khách tham quan có cơ hội trải nghiệm nhiều hơn rất nhiều so với số hiện vật đang được trưng bày. Trên không gian số, khách tham quan còn có thêm cơ hội tương tác, tìm hiểu mở rộng tới các nội dung liên quan”, ông Đặng Minh Vệ, Phó Giám đốc Bảo tàng Hà Nội cho biết.

Việc khai thác các giá trị từ kho lưu trữ và trưng bày số giúp khách tham quan có thêm nhiều trải nghiệm trực quan hấp dẫn. Bảo tàng Hà Nội đang được đánh giá là một trong những bảo tàng hiện đại và có nội dung trưng bày hay, thiết kế đẹp và các giải pháp công nghệ trong trưng bày được công chúng đánh giá cao.

Song song đó, việc đa dạng hóa các dịch vụ đi kèm cũng đóng vai trò quyết định trong việc giữ chân du khách. Các tour tham quan đêm, không gian trải nghiệm văn hóa đọc, workshop sáng tạo di sản và các chương trình giáo dục liên kết trường học đã biến bảo tàng thành điểm đến sinh hoạt văn hóa thường nhật.

Chủ động mang hiện vật đến với công chúng trên không gian số

Chuyển đổi số không đơn thuần là số hóa hình ảnh, mà là quá trình chuẩn hóa toàn bộ dữ liệu hiện vật để xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung. Tại Bảo tàng Hà Nội – nơi lưu giữ hơn 73.000 hiện vật cùng hàng chục nghìn tài liệu quý – việc chuẩn hóa dữ liệu 3D và tư liệu hóa thông tin hiện vật được xem là bước đi hạ tầng then chốt.

Khi công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), bản đồ số 3D và hệ thống Auto-guide được tích hợp đồng bộ vào không gian quy mô lớn của Bảo tàng Hà Nội, ranh giới giữa hiện thực và quá khứ sẽ bị xóa mờ. Người xem không chỉ quan sát hiện vật qua lớp kính bảo vệ, mà có thể “chạm” và khám phá những câu chuyện tiềm ẩn đằng sau lớp bụi thời gian của từng bảo vật.

“Chủ động khai thác giá trị số của di sản, tư liệu hiện vật không đơn giản là để công chúng đến thăm bảo tàng có thêm trải nghiệm công nghệ hiện đại hay cung cấp thêm nhiều thông tin. Hơn thế, khi di sản trở thành tài sản số, thông qua không gian mạng, chúng ta có thể chủ động mang bảo tàng đến với công chúng, để công chúng có thể ngồi tại nhà, hoặc bất cứ đâu có mạng internet và tham quan bảo tàng. Đây cũng là cách để kéo công chúng đến bảo tàng tìm hiểu sâu hơn nữa những giá trị của di sản. Đặc biệt đối với các trường học, những sản phẩm số có thể tiếp cận các em học sinh ngay trên bục giảng… Bảo tàng Hà Nội hiện đang có kế hoạch khai thác mạnh mẽ các giá trị ‘bảo tàng số’ phục vụ công chúng”, ông Đặng Minh Vệ cho biết.

Trước hết, bảo tàng có thể phát triển các sản phẩm thương mại số bằng cách cấp bản quyền hình ảnh, hoa văn, hoặc mô hình 3D của hiện vật cho các ngành công nghiệp sáng tạo, các cơ sở giáo dục... Từ thời trang, thiết kế đồ họa, kiến trúc đến sản xuất quà tặng di sản (souvenir), nguồn tư liệu số chuẩn hóa từ bảo tàng sẽ trở thành nguyên liệu đầu vào vô giá cho giới nghệ sĩ và thiết kế trẻ.

Xa hơn nữa, trước xu hướng bùng nổ của các công nghệ tài sản số độc bản (NFT), các bảo tàng hoàn toàn có thể thử nghiệm phát hành các phiên bản số giới hạn của các bảo vật quốc gia hoặc hiện vật tiêu biểu. Đây vừa là kênh huy động nguồn lực tài chính mới, vừa là phương thức quảng bá thương hiệu văn hóa Hà Nội ra thị trường sưu tầm số toàn cầu.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng quản trị số qua hệ thống vé điện tử và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) giúp bảo tàng thấu hiểu hành vi của công chúng. Dữ liệu về độ tuổi, thời lượng tham quan, hay các khu vực được yêu thích sẽ giúp ban quản lý tối ưu hóa luồng di chuyển, cải thiện chất lượng dịch vụ và triển khai các chiến dịch truyền thông trúng đích. Từ đó có những sản phẩm phù hợp, phương án tiếp cận công chúng hiệu quả để từ đó tạo sức hút, kéo công chúng đến với bảo tàng.

Khi bảo tàng đưa hiện vật bước ra khỏi tủ kính trò chuyện cùng công chúng

VOV.VN - Bằng việc đặt trải nghiệm của công chúng làm trung tâm, kết hợp cùng công nghệ số, các không gian bảo tàng đang thực sự “sống dậy”, trở thành điểm đến văn hóa đầy sức hút đối với du khách trong và ngoài nước, đặc biệt là thế hệ trẻ.