Khi mỗi danh xưng tên làng trở thành nguồn lực phát triển bền vững

Di sản ký ức từ những tên làng cổ

Nhìn lại tiến trình lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước của người Việt, làng xã luôn là đơn vị cơ sở có tính bền vững nhưng cũng đầy biến động. Lịch sử quản lý hành chính qua các triều đại phong kiến cho đến thời đại ngày nay đều cho thấy một quy luật khách quan: việc tách, nhập, thay đổi địa giới hành chính của các thôn, làng, tổ dân phố là điều tất yếu, diễn ra theo từng giai đoạn để phù hợp với quy mô dân số, năng lực quản lý và yêu cầu phát triển của thời đại. Làn sóng sáp nhập thôn, tổ dân phố hiện nay cũng không nằm ngoài quy luật đó, nhằm tạo ra những không gian phát triển lớn hơn, tinh gọn bộ máy và tối ưu hóa các nguồn lực công.

Nếu như việc thay đổi địa giới cơ học có thể thực hiện nhanh chóng bằng các quyết định hành chính, thì việc định hình bản sắc văn hóa của một vùng đất lại đòi hỏi thời gian dài, trải qua nhiều thế hệ. Khi hai hoặc nhiều thôn sáp nhập thành một đơn vị mới, điều đáng lo ngại nhất là sự biến mất của những danh xưng cũ, dẫn đến nguy cơ đứt gãy ký ức cộng đồng.

“Làng là một không gian văn hóa, một thiết chế xã hội, một môi trường hình thành nhân cách và lưu giữ ký ức cộng đồng. Tên làng không đơn giản là một danh xưng; sâu xa hơn, tên làng là một phần ‘căn cước văn hóa’. Giữ tên làng là giữ gìn gắn kết cộng đồng, giữ gìn sự gắn bó của người dân với nơi chốn, với cộng đồng và với lịch sử của chính mình”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội khẳng định.

Thực tế lịch sử đã chứng minh, dù mô hình quản lý có thay đổi thế nào, cốt lõi của sự ổn định xã hội vẫn nằm ở sự gắn kết cộng đồng. Mạch ngầm văn hóa, những quy ước ngầm, những phong tục tập quán hình thành từ lũy tre làng. Trong bối cảnh sáp nhập hiện nay, thách thức lớn nhất không nằm ở việc phân chia ranh giới hay đặt ra các bộ máy quản lý mới, mà là làm sao để cấu trúc hành chính mới không làm tổn thương đến cấu trúc văn hóa truyền thống.

“Mỗi một làng, thôn đều có văn hóa riêng của nó, và tên gọi chính là danh xưng biểu trưng cho những văn hóa đó, nó bao gồm phong tục, lễ hội, truyền thống và rất nhiều giá trị phi vật thể được tích góp, hun đúc qua nhiều thế hệ. Có thể nói, danh xưng thôn làng chính là đại diện cho những di sản ký ức của công đồng”, nhà văn, nhà nghiên cứu văn hóa Hà Nội Nguyễn Ngọc Tiến chia sẻ.

Không chỉ là một di sản ký ức

Mỗi tên thôn, tên làng được cha ông đặt từ thuở khai hoang mở cõi không phải là những tổ hợp ký tự ngẫu nhiên, mà là một trầm tích văn hóa, một chương sử sống động phản ánh ước vọng, đặc điểm địa lý, hoặc những sự kiện trọng đại của cộng đồng. Tên làng chính là “căn cước công dân” của một vùng đất, là nơi lưu giữ ký ức tập thể của bao thế hệ.

Làng cổ Đường Lâm là danh xưng gắn liền với vùng đất “hai vua”, trở thành thương hiệu du lịch nổi tiếng. Làng gốm Bát Tràng bên bờ sông Hồng gắn liền với thương hiệu làng nghề gốm truyền thống lâu đời. Làng Diềm (Viêm Xá, Bắc Ninh) cái nôi của dân ca Quan họ đã trở thành di sản văn hóa đại diện của nhân loại. Làng Lô Lô Chải trên Cao nguyên đá Đồng Văn đã trở thành thương hiệu điểm đến Làng du lịch tốt nhất thế giới. Theo dòng chảy lịch sử, mỗi tên làng giờ đây đã trở thành nguồn tài nguyên vô hình, trở thành sinh kế giúp người dân phát triển kinh tế bền vững.

“Những danh xưng làng chứa đựng trong nó cả một hệ sinh thái văn hóa, từ văn học dân gian, kiến trúc đình chùa, đến tâm tính của con người xứ sở. Danh xưng làng xã không chỉ là tên gọi nơi chốn đi - về. Danh xưng làng xã đã trở thành nguồn lực để phát triển kinh tế, trở thành động lực phát triển của cộng đồng và trở thành niềm tự hào của mỗi người dân”, nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Tiến chia sẻ.

Làm giàu thêm di sản ký ức cộng đồng

Hợp nhất thôn – làng và bảo tồn, khôi phục lại tên làng cổ không phải là một tư duy hoài cổ, tĩnh tại hay cực đoan, mà là hành động bảo vệ một loại tài sản văn hóa đặc biệt, là làm giàu thêm cho những di sản ký ức cộng đồng có khả năng chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế - xã hội mạnh mẽ trong thời đại mới.

Trong nền kinh tế tri thức và xu hướng phát triển bền vững hiện nay, thương hiệu của một địa phương chính là tài sản vô hình có giá trị kinh tế rất lớn. Một cái tên làng có bề dày lịch sử, gắn liền với sản vật, làng nghề truyền thống hay các lễ hội đặc sắc chính là một “tấm hộ chiếu” quyền lực để địa phương đó bước ra thị trường du lịch và xuất khẩu. Tên làng cổ lúc này đóng vai trò như một thương hiệu độc quyền, một bảo chứng về chất lượng và giá trị văn hóa mà không một công nghệ hiện đại nào có thể làm giả được.

“Không gian hành chính lớn hơn giúp kết nối các điểm di sản thành tuyến, cụm, vùng trải nghiệm, làm giài thêm cho vùng di sản. Một làng nghề riêng lẻ có thể hấp dẫn nhưng khó giữ chân du khách lâu. Nếu biết kết nối làng nghề với di tích, lễ hội, ẩm thực, cảnh quan, homestay, sản phẩm OCOP, không gian sáng tạo, trải nghiệm giáo dục cho học sinh thì giá trị sẽ tăng lên rất nhiều. Khi đó, du lịch làng nghề không chỉ là “đến xem người ta làm nghề” mà là trải nghiệm một hệ sinh thái văn hóa. Quy mô mới cũng giúp địa phương dễ huy động nguồn lực hơn: đầu tư hạ tầng số, xây dựng bản đồ du lịch thông minh, thiết kế ứng dụng thuyết minh tự động, gắn mã QR tại di tích và làng nghề, tổ chức sàn thương mại điện tử cho sản phẩm thủ công, đào tạo người dân làm du lịch cộng đồng, xây dựng thương hiệu chung cho vùng văn hóa. Một làng nhỏ có thể khó làm những việc này, nhưng một xã, một phường, một cụm địa phương sau sáp nhập nếu có tầm nhìn thì hoàn toàn có thể làm được”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nêu ý kiến.

Khi tên làng được tôn trọng và phát huy giá trị, người dân sẽ ý thức được trách nhiệm giữ gìn môi trường, cảnh quan và đạo đức truyền thống, sẽ có ý thức xây dựng, làm giàu thêm giá trị “thương hiệu làng”, và vì thế những di sản gắn với danh xưng làng xã và cả bản thân danh xưng cũng càng trở nên giá trị. Đó chính là nguồn lực nội sinh, là động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển một cách nhân văn và bền vững, chứng minh rằng việc giữ gìn tên làng cổ là một sự đầu tư thông minh cho cả hiện tại và tương lai.

Sáp nhập thôn, tổ dân phố: Bảo tồn ký ức làm cốt lõi cho không gian văn hóa mới

VOV.VN - Việc sắp xếp, sáp nhập thôn, tổ dân phố hiện nay là một xu thế tất yếu nhằm tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả quản trị hành chính. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ văn hóa, thôn-làng chưa bao giờ đơn thuần là những ô kẻ trên bản đồ địa giới. Đó là không gian thiêng liêng lưu giữ ký ức, tâm linh và bản sắc...