Sơn La đánh thức nguồn lực văn hóa: Khi văn hóa trở thành động lực phát triển

>> Sơn La đánh thức nguồn lực văn hóa: Giá trị văn hóa từ phiên chợ vùng cao

>> Sơn La đánh thức nguồn lực văn hóa: Trao không gian để văn hóa “cất lời”

>> Sơn La đánh thức nguồn lực văn hóa: Làm du lịch từ văn hóa bản

Nhưng để tiềm lực ấy ở Sơn La trở thành động lực phát triển bền vững, cần một hệ sinh thái, trong đó Nhà nước kiến tạo, cộng đồng làm chủ, doanh nghiệp kết nối và văn hóa được bảo tồn ngay trong quá trình phát triển. Kỳ cuối trong loạt bài 4 kỳ “Sơn La đánh thức nguồn lực văn hóa” đề cập nội dung này. 

Từ những điệu múa, món ăn, trò chơi, phiên chợ hay không gian văn hóa cộng đồng ở Sơn La... ang hình thành một giá trị mới: sức hút đối với du khách và những cơ hội sinh kế cho người dân.

Dịp nghỉ lễ Quốc khánh 2/9, Sơn La đón gần 400 nghìn lượt khách, doanh thu du lịch hơn 300 tỷ đồng. Đằng sau những con số này là một nguồn lực mà Sơn La đang ngày càng nhận diện rõ hơn: nguồn lực văn hóa.

Theo tinh thần Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa, vấn đề đặt ra không chỉ là gìn giữ những giá trị đã có, mà quan trọng hơn là đánh thức, phát huy và chuyển hóa nguồn lực ấy thành sức mạnh nội sinh cho phát triển. Vậy làm thế nào để những nguồn lực ấy trở thành động lực phát triển lâu dài?

Ở Chiềng Hặc, một phiên chợ không chỉ là nơi mua bán. Những món ăn truyền thống, trò chơi dân gian, trang phục, tiếng nói, tiếng cười cùng tạo nên một không gian để văn hóa hiện diện trong đời sống.

Anh Hà Văn Cường, ở bản Luông lý giải rằng, khi du khách tìm đến, những giá trị vốn quen thuộc với người dân lại có thêm một giá trị mới - trở thành trải nghiệm: "So với chợ phiên lần trước lần này bà con bán được rất nhiều hàng, mang ra bao nhiêu là bán hết đến đấy, ai cũng phấn khởi."

Từ câu chuyện ở Chiềng Hặc có thể thấy: nguồn lực đôi khi bắt đầu từ chính những gì cộng đồng đang có, đang sống và đang gìn giữ mỗi ngày.

Ở phường Chiềng Cơi, những điệu múa, lời ca của đồng bào Thái được đưa vào phố đi bộ. Những thành viên câu lạc bộ văn nghệ từ các bản, tổ dân phố trở thành những người trực tiếp tạo nên không gian văn hóa.

Bà Lò Mai Cương, phụ trách không gian văn hóa Thái chia sẻ: Mong sao ai cũng yêu văn hóa của tộc mình và cùng gìn giữ các điệu múa, lời ca và lan tỏa rộng rãi tới du khách trong và ngoài tỉnh và lan tỏa cả thế hệ trẻ nữa.

Điều đáng nói là những hoạt động ấy không bắt đầu từ những khoản đầu tư lớn. "Không được kinh phí, không cho kinh phí, không phải đóng góp gì nhưng bà con rất nhiệt tình và tích cực tham gia" - bà Cương nói.

Chính sự tham gia của cộng đồng đang tạo sức sống cho không gian văn hóa. Nhưng để những mô hình như vậy duy trì lâu dài, văn hóa cần được đặt trong một hệ sinh thái phát triển rộng hơn.

Trên đỉnh Pha Đin, câu chuyện được mở ra theo một cách khác. Từ một điểm dừng chân còn ít người biết đến, Pha Đin Top từng bước hình thành không gian trải nghiệm văn hóa với những gian hàng ẩm thực, sản vật và hoạt động của đồng bào Mông.

Theo ông Đỗ Ngọc Quang, Chủ tịch UBND xã Bình Thuận, những kết quả như thế đã thể hiện vai trò gần dân của chính quyền 2 cấp trong khai thác thế mạnh của địa phương để phát triển: Xã đã kết nối chặt chẽ với Hợp tác xã du lịch Pha Đin, chủ khu vườn Pha Đin Top để tạo không gian mở, khuyến khích người trẻ mở gian hàng ẩm thực và trải nghiệm.

Với những người trẻ như Lầu Trung Anh, văn hóa không chỉ để giới thiệu với du khách: Tôi mở gian hàng ẩm thực và trải nghiệm văn hóa là muốn giữ văn hóa, phong tục, sinh hoạt từ ngày xưa của ông cha và giới thiệu được nét văn hóa của mình tới đông đảo du khách đến trải nghiệm và thưởng thức.

Từ gian hàng của Trung Anh, những món ăn truyền thống của người Mông trở thành sản phẩm. Từ phiên chợ, người dân có thêm cơ hội bán nông sản, món ăn và sản vật do chính mình làm ra.

Một món ăn từ ký ức trở thành đặc sản. Một phiên chợ trở thành nơi giao lưu. Và từ đó, văn hóa bắt đầu tạo ra giá trị kinh tế.

Theo chị Bùi Hoài Linh, thành viên Hợp tác xã du lịch Pha Đin, sự thay đổi thể hiện khá rõ qua lượng khách: Trước khi có phiên chợ, cuối tuần khách khoảng 1.000 đến 2.000 người. Sau khi có phiên chợ, có những ngày lên đến 5.000-6.000 người.

Từ một sáng kiến ở cơ sở, sự kết nối giữa chính quyền, người dân và điểm du lịch mở ra một không gian mới để văn hóa được phát huy. Nhưng để một phiên chợ có thể duy trì, một không gian văn hóa có thể trở thành sản phẩm du lịch ổn định, cần nhiều hơn sự nhiệt tình của cộng đồng.

Đây cũng là bài toán đặt ra với Sơn La: làm thế nào để những điểm sáng riêng lẻ có thể kết nối thành chuỗi sản phẩm, để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển?

Ông Hà Trung Chiến, Phó Chủ tịch thường trực UBND tỉnh Sơn La, cho rằng du lịch là một trong những khâu quan trọng để đưa giá trị văn hóa vào đời sống kinh tế. Để khai thác văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội thì du lịch là khâu then chốt để đưa văn hóa thúc đẩy  phát triển kinh tế, xã hội, mang lại thu nhập cho bà con nhân dân cũng như tăng nguồn thu ngân sách hàng năm cho tỉnh.

"Hiện nay Sơn La đang tập trung rất cao cho phát triển du lịch, đặc biệt là phát triển các sản phẩm về văn hóa, làm sao để du khách đến với Sơn La không chỉ được thăm những cảnh quan tươi đẹp mà còn được trải nghiệm văn hóa các dân tộc ở địa phương" - ông Chiến cho biết.

Từ phiên chợ, phố đi bộ đến những không gian trải nghiệm, Sơn La đang từng bước hình thành những sản phẩm dựa trên chính bản sắc của từng cộng đồng. Nhưng đi cùng với khai thác là yêu cầu tạo ra cơ chế để văn hóa có thể tự nuôi sống chính mình.

"Bên cạnh việc chúng ta cố giữ gìn thì phải làm sao tạo điều kiện để văn hóa trở thành một ngành kinh tế, nó tự nuôi nó và từ đó các mô hình này sẽ duy trì được lâu dài, và sẽ kết nối với các sản phẩm du lịch khác, tạo nên không gian đa dạng về phát triển du lịch ở địa phương" - ông Hà Trung Chiến. Phó Chủ tịch thường trực UBND tỉnh Sơn La khẳng định. 

Sơn La đánh thức nguồn lực văn hóa: Giá trị văn hóa từ phiên chợ vùng cao

VOV.VN - Nghị quyết 80-NQ/TW xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển; nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa. Ở Sơn La, tinh thần ấy đang được cụ thể hóa từ những điều gần gũi trong đời sống.

Bà Hoàng Thị Đôi, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Sơn La, nhấn mạnh đầu tư cho văn hóa trước hết là đầu tư cho con người: Đây chính là thể hiện sự đầu tư cho con người và đầu tư cho sức sống văn hóa từ cơ sở. Có thêm nguồn lực không đơn thuần là có thêm các buổi biểu diễn mà chính là tạo điều kiện để văn hóa được thực hành thường xuyên và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Từ năm sau, mức hỗ trợ cho các đội văn nghệ quần chúng được nâng từ 2 triệu lên 8 triệu đồng mỗi đội mỗi năm. Nguồn hỗ trợ giúp các đội có điều kiện tập luyện, bổ sung trang phục, đạo cụ, nhạc cụ và quan trọng hơn là truyền dạy cho thế hệ trẻ.

"Chúng tôi muốn các đội văn nghệ trở thành hạt nhân văn hóa của từng cộng đồng dân cư. Qua đó hoạt động văn nghệ quần chúng sẽ thực sự trở thành một phần đời sống của cộng đồng và kết nối các hoạt động văn nghệ quần chúng với phát triển du lịch, nhất là du lịch cộng đồng" - bà Đôi cho hay.

Khi những hạt nhân văn hóa ấy được kết nối với du lịch, các giá trị truyền thống có thêm không gian để hiện diện, sáng tạo và tạo ra giá trị mới. Đó cũng là cách Sơn La tiếp cận phù hợp với tinh thần Nghị quyết 80: văn hóa không chỉ được bảo tồn, mà phải trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần vào phát triển nhanh và bền vững.

Sơn La đang đứng trước một cơ hội lớn khi lượng khách du lịch ngày càng tăng. Nhưng cùng với đó là một yêu cầu khác: làm thế nào để du khách không chỉ đến, mà còn ở lại lâu hơn, trải nghiệm nhiều hơn và chi tiêu nhiều hơn cho những sản phẩm do cộng đồng tạo ra?

Đây chính là điểm giao giữa văn hóa và định hướng phát triển du lịch trong giai đoạn mới. Nghị quyết 26 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch Việt Nam xác định văn hóa là nền tảng cốt lõi, bản sắc và chất lượng trải nghiệm là lợi thế cạnh tranh; đồng thời yêu cầu phát triển du lịch theo hướng chất lượng, xanh, thông minh, sáng tạo và bền vững.

Theo ông Hà Trung Chiến, Phó Chủ tịch thường trực UBND tỉnh Sơn La: với địa phương điều đó có nghĩa những món ăn, điệu múa, phiên chợ hay không gian văn hóa không thể chỉ dừng ở việc “có cho vui”, mà cần được đầu tư để trở thành những sản phẩm có chất lượng, có câu chuyện và có khả năng kết nối với các tua, tuyến du lịch.

"Trước hết phải thực hiện tốt 4 cơ chế chính sách của tỉnh để phát triển các loại sản phẩm về văn hóa và du lịch. Và với một quan điểm, phát triển du lịch là phải phát triển xanh và phát triển bền vững, phải có sự đổi mới sáng tạo, đó là hàm lượng về khoa học công nghệ trong phát triển về du lịch. Có nghĩa là phải đẩy mạnh triển khai thực hiện Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào lĩnh vực du lịch" - ông Chiến nhấn mạnh.

Nhưng phát triển du lịch từ văn hóa cũng đặt ra yêu cầu phải làm đúng cách, để khai thác không làm mất đi bản sắc.

Tiến sĩ Trần Hữu Sơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa dân gian ứng dụng, cho rằng muốn tạo đột phá cho du lịch, trước hết phải tìm được một lối đi đúng: Phát triển du lịch bền vững thì tạo sự đột phá rất quan trọng. Nhưng muốn tạo ra sự đột phá thì phải hiểu nguồn lực của du lịch thực chất là từ văn hóa dân tộc như thế nào, biết sử dụng các sản phẩm tạo ra không gian văn hóa.

Không chỉ một sản phẩm. Mỗi cộng đồng có một câu chuyện, một phong tục, một cách ăn, cách ở, cách ứng xử và một kho tàng tri thức riêng. Và với Sơn La, ẩm thực cũng là một nguồn lực đặc biệt.

"Ẩm thực Sơn La rất hay. Hiếm có tỉnh nào có văn hóa ẩm thực hay như vậy. Tỉnh phải khai thác triệt để văn hóa ẩm thực đó. Tỉnh phải nghiên cứu kỹ các sản phẩm đó, đáp ứng nhu cầu thiết yếu của du khách" - ông Sơn nhấn mạnh.

Nhưng để sản phẩm sống được, vẫn cần sự ủng hộ của du khách. Theo Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa dân gian ứng dụng, đầu tiên muốn duy trì phát triển được là thu hút du khách đến lưu trú. Nếu không có hoặc ít du khách thì phố đi bộ, không gian du lịch và cả chợ phiên sẽ thất bại.

Theo Tiến sĩ Trần Hữu Sơn, phát triển du lịch bền vững cần sự phối hợp của chính quyền, doanh nghiệp, cộng đồng và các nhà khoa học: Phát triển du lịch bền vững cần sự phối hợp của "4 nhà" mới có thể làm được. Vai trò số 1 là vai trò cộng đồng. Người dân có thích làm du lịch, chủ động, đam mê làm thì mới thành công. Người dân muốn làm du lịch cho đúng phải có nhà tư vấn, nhà khoa học vào đây. Vai trò thứ 3 là các doanh nghiệp họ đưa khách đến ra sao, điều tiết thế nào. Và thứ 4 là vai trò của chính quyền trong quảng bá, quy hoạch, nghiên cứu cơ chế chính sách.

Từ Chiềng Hặc đến phố đi bộ Sơn La, từ những người phụ nữ giữ điệu múa Thái đến chàng trai Mông trên đỉnh Pha Đin, mỗi câu chuyện là một cách khác nhau để văn hóa bước ra khỏi không gian quen thuộc và tìm thấy giá trị mới trong đời sống hôm nay.

Ở Chiềng Hặc, văn hóa tạo nên sức hút cho một phiên chợ. Ở phố đi bộ Sơn La, những điệu múa, lời ca làm nên không gian cộng đồng. Còn trên Pha Đin, món ăn, phong tục và trải nghiệm văn hóa mở ra cơ hội sinh kế.

Những câu chuyện ấy cho thấy: nguồn lực văn hóa chỉ thực sự phát huy khi được nhận diện, được đầu tư, được kết nối và quan trọng nhất là có cộng đồng làm chủ.

Với Lầu Trung Anh, hành trình ấy vẫn đang tiếp tục: Em đang muốn tỉnh, xã quảng bá về phiên chợ này, hỗ trợ đào tạo kỹ năng làm du lịch cho em và kết nối nhiều tua tuyến đến với điểm du lịch Pha Đin này.

Một mong muốn rất cụ thể: được quảng bá, được đào tạo, được kết nối. Đó cũng là những điều cần thiết để một nguồn lực văn hóa từ cộng đồng có thể đi xa hơn.

Từ một phiên chợ vùng cao, một không gian văn hóa cộng đồng đến những gian hàng nhỏ trên đỉnh Pha Đin, những giá trị văn hóa đang được đánh thức, trao truyền và từng bước trở thành sản phẩm, thành sinh kế của người dân.

Nhưng để những nguồn lực ấy trở thành động lực phát triển bền vững, cần sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, cộng đồng, doanh nghiệp, các nhà khoa học; cần những chính sách đủ sức tạo không gian cho văn hóa được sống, được sáng tạo và được lan tỏa.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Bảo tồn văn hóa cần gắn chặt với phát triển sinh kế, nhất là du lịch cộng đồng, để người dân vừa gìn giữ bản sắc, vừa nâng cao thu nhập, từ đó tạo động lực lâu dài cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa”.    

Ở Sơn La, hành trình ấy đang được bắt đầu từ chính những điều gần gũi nhất: một phiên chợ, một điệu múa, một món ăn, một không gian văn hóa và những con người đang giữ gìn di sản của cộng đồng mình. Đó cũng là cách để tinh thần Nghị quyết 80 từng bước đi vào cuộc sống; để văn hóa không chỉ được gìn giữ, mà thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững.

Sơn La đánh thức nguồn lực văn hóa: Trao không gian để văn hóa “cất lời”

VOV.VN - Tài sản văn hóa chỉ có thể tạo ra giá trị khi có không gian để hiện diện. Ở phố đi bộ thành phố Sơn La (trước đây), nay là phố đi bộ Sơn La, những câu lạc bộ, nghệ nhân, đội văn nghệ đang cùng nhau làm nên một không gian như thế – nơi chính cộng đồng trở thành chủ thể của đời sống văn hóa.

Sơn La đánh thức nguồn lực văn hóa: Giá trị văn hóa từ phiên chợ vùng cao

VOV.VN - Nghị quyết 80-NQ/TW xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển; nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa. Ở Sơn La, tinh thần ấy đang được cụ thể hóa từ những điều gần gũi trong đời sống.