Tiếng loa phường, thanh âm nhắc nhớ của một thời Hà Nội

Trong ký ức của những người đã đi qua nửa thế kỷ cùng Hà Nội, tiếng loa phường không bắt đầu bằng những bản nhạc hay lời thông báo hành chính. Nó bắt đầu bằng tiếng còi rú xé tan không gian và một chất giọng đục, đanh, vang lên từ cột điện đầu ngõ: “Đồng bào chú ý…”.

Ngược dòng thời gian về những năm 1960, khi chưa có tivi, chưa có điện thoại hay các phương tiện truyền thông hiện đại, chiếc loa phóng thanh gắn trên cột điện cao chính là “trái tim” thông tin của cả thành phố.

Ở tuổi hơn 70, bà Lê Thị Sâm tại Minh Khai vẫn nhớ như in cái cảm giác cả góc phố cùng nín thở mỗi khi âm thanh ấy cất lên: “Tiếng loa của trước đây ở thời điểm chiến tranh những năm 64 – 65 khi mà Mỹ leo thang bắn phá miền Bắc thì tiếng loa bắt đầu có tiếng loa báo, cái loa họ bắc ở ngoài cột điện cao ấy thì ban đầu loa phóng thanh phát ra thường thông báo: hiện nay máy bay địch đang bay cách Hà Nội khoảng bao nhiêu km chẳng hạn thì bà con xuống hầm trú ẩn… Bà nhớ nhất là thời điểm chiến tranh. Dân mình vừa lao động nhưng đồng thời mình phải đảm bảo an toàn cho tính mạng của mình, cho nên khi tiếng loa phát thanh lên người dân lắng nghe. Một là tránh được cái hốt hoảng, người ta rất chú ý lắng nghe và thực hiện rất nghiêm chỉnh. Có loa là người ta xuống hầm luôn, bởi vì không còn thời gian để nghĩ nữa… Tiếng loa ấy giúp cho người dân rất nhiều”.

Qua những ngày đạn bom, tiếng loa phóng thanh không mất đi. Nó ở lại, len lỏi vào từng giấc ngủ buổi sớm, thành chiếc đồng hồ báo thức vô hình của cả khu tập thể. Nơi một tiếng loa phát ra, cả ngõ nhỏ cùng lắng nghe và cùng chung một nhịp sống.

Với cô Hoàng Thị Hà, một giáo viên về hưu, thanh âm mộc mạc ấy chưa bao giờ đơn thuần là tin tức. Đó là kỷ niệm, là sự gắn kết thiêng liêng của một thời đã xa: “Trong ký ức của tôi thì tiếng loa phường của Hà Nội gắn với đời sống người dân từ khoảng những năm 1960… tiếng loa phường có một cái gì đấy rất thiêng liêng và đặc biệt với người dân Hà Nội. Nếu muốn nói về những kỷ niệm đáng nhớ nhất khi nghe tiếng loa phường thì với tôi tiếng loa phường không chỉ là âm thanh rất quen thuộc của người dân Hà Nội mà nó còn là âm thanh của ký ức… Nó chính là cảm giác được sống trong một cộng đồng nơi một tiếng loa có thể khiến cả khu phố phải lắng nghe, cùng có một hành động tốt nhất trong thời điểm ấy”.

Nhưng Hà Nội hôm nay đã khoác lên mình nhịp sống số. Giữa thời đại mà mọi thông báo nằm gọn trong một cú chạm màn hình, người trẻ nhìn nhận thế nào về chiếc loa sắt trên cột điện? Thú vị là, với họ, tiếng loa không còn là “mệnh lệnh”, mà trở thành một tín hiệu thời gian — một khoảng ngừng vô tình giữa phố xá hối hả, vừa đủ để nhận ra những việc nhỏ sát sườn trong khu phố mình sống.

“Thường thì mình hay nghe tiếng loa vào tầm 6h sáng, lúc đang lật đật chuẩn bị đi làm và khoảng tầm chiều muộn từ 17h30 đến 18h. Thú thực ngày xưa đi học mình cảm thấy khá là phiền vì bị gọi dậy lúc đang ngủ ngon. Còn giờ đi làm rồi thì lại thấy quen quen, kiểu tiếng loa cho mình phản xạ biết đến giờ phải đi ra khỏi nhà hoặc đến giờ tan tầm rồi… Với tuổi trẻ thì loa phường không còn quá cần thiết vì ai bây giờ cũng dán mắt vào điện thoại thông minh rồi”, bạn Phạm Thế Đoàn bày tỏ.

“Em chủ yếu cập nhật tin tức qua điện thoại thôi, nhưng có mấy thông tin sát sườn như lịch cắt điện, lịch tiêm chủng hay tiền điện nước thì đi đường nghe qua loa phường lại rất vào đầu ấy ạ. Em nghĩ là vẫn cần nhưng nên điều chỉnh… Với cả những lúc khẩn cấp như thiên tai, dịch bệnh thì loa phường vẫn phát huy được tác dụng rất tốt”, bạn Nguyễn Hoài Thuơng chia sẻ.

Sẽ ra sao khi một phương tiện truyền thông của thế kỷ trước phải “tranh chấp” không gian âm thanh với tiếng còi xe ngạt thở 70–80 decibel của Hà Nội hôm nay? Sự tồn tại của loa phường, vì thế, không chỉ là chuyện hoài niệm, mà là một bài toán thực tế về quy hoạch âm thanh đô thị.

Nhà nghiên cứu Hà Nội học Nguyễn Ngọc Tiến đưa ra một góc nhìn thẳng thắn và sắc bén: “Cái loa chỉ là cánh tay nối dài của chính quyền, là cái phương tiện để truyền tải thông tin từ các cấp chính quyền xuống cơ sở… Nhưng cơ bản bây giờ thì công nghệ thông tin phát triển thì người ta tạo thành các hội nhóm trên Zalo, Facebook thì loa đôi khi lại gây ra tiếng ồn không mong muốn đối với những người ban ngày đi làm vất vả… Thực ra cá nhân tôi cho rằng cái loa phường đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của nó rồi bởi vì bây giờ có để cũng khó thể nghe được bởi vì âm thanh phố phường quá lớn. Có những nơi lên tới 70-80 decibel thì người dân làm sao nghe thấy”.

Công nghệ có thể thay thế việc truyền tin, Zalo hay Facebook có thể gửi thông báo tức thì đến từng nếp nhà. Nhưng công nghệ không thay thế được cảm giác thuộc về một cộng đồng.

Bỏ đi một chiếc loa thì dễ, nhưng lấp đầy khoảng trống trong ký ức phố phường lại là câu chuyện khác… cô Hoàng Thị Hà khi hình dung về một ngày Hà Nội hoàn toàn vắng bóng tiếng loa: “Nếu như một ngày nào đó không có tiếng loa phường thì tôi sẽ cảm thấy có một cái gì đó trống trải trống vắng. Tất nhiên bây giờ cuộc sống công nghệ hiện đại thì tiếng loa phường cũng gần như giảm đi cái vai trò vị trí của nó. Nhưng đối với người dân Hà Nội thì tiếng loa phường đã là một phần ký ức không thể thiếu được và vô cùng quan trọng trong đời sống của mỗi con người và nó mãi ở trong ký ức”.

Mọi đô thị rồi cũng phải vươn mình hiện đại, và loa phường có lẽ đã hoàn thành sứ mệnh của một thời gian khó. Thế nhưng, ứng xử với loa phường không đơn thuần là giữ hay xóa một chiếc loa sắt. Đó là cách Hà Nội trân trọng ký ức của chính mình. Dù mai này có lui về quá khứ, thanh âm ấy vẫn sẽ là một nốt trầm lặng lẽ – nhắc nhớ về một Hà Nội từng cùng chung một nhịp đập.

Loa phường ở Hà Nội phát thanh tối đa 15 phút/lần

VOV.VN - Thông tin Hà Nội “phủ sóng” loa phường hiện đại toàn thành phố đang thu hút sự quan tâm của dư luận với nhiều ý kiến trái chiều.