Cuộc chạy đua với thời gian để đưa đồng đội trở về

Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ không chỉ là những con số, mà còn là hành trình gian nan của những người lính hôm nay, từ lần tìm hồ sơ chiến tranh, chắt chiu ký ức đồng đội đến nỗ lực đưa những người đã hy sinh trở về với gia đình, quê hương. Tại mặt trận Vị Xuyên, các điểm cao 685, 772, 1688, 1800A, 1800B, 973, 1030, hang Hòn... vẫn ghi dấu một thời chiến đấu khốc liệt và nay tiếp tục chứng kiến bước chân tìm kiếm đồng đội.

Triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, các tổ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ của Bộ CHQS tỉnh Tuyên Quang bám địa bàn, khảo sát các điểm cao trong điều kiện địa hình hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt.

Thượng tá Bùi Phú Vinh, Chính trị viên Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Tuyên Quang cho biết, vẫn còn nhiều đồng đội chưa trở về: “Trên điểm cao 685 vẫn còn những đồng đội mà gia đình nhiều lần tìm kiếm nhưng chưa có kết quả. Chúng tôi mong các cựu chiến binh cung cấp thông tin về vị trí hy sinh, đồng thời đẩy mạnh xét nghiệm ADN để sớm xác định danh tính, đưa các anh về với gia đình”.

Từ ký ức đồng đội đến những cuộc trở về

Trong quá trình thực hiện Chiến dịch 500 ngày đêm, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Tuyên Quang đã tìm thấy 51 hài cốt liệt sĩ. Trong đó, 1 trường hợp được xác định danh tính dựa trên những thông tin quý giá từ đồng đội và các dấu hiệu tại hiện trường. Đó là trường hợp liệt sĩ Hà Tiến Quyết, quê ở Đông Yên. Thông tin ban đầu được cựu chiến binh Nông Văn Hội cung cấp, chỉ dẫn vị trí tại khu vực thôn Thài Phìn Tủng, xã Đồng Văn. Từ nguồn tin này, lực lượng tìm kiếm tổ chức khảo sát, xác minh và tiến hành tìm kiếm.

“Bác Nông Văn Hội, quê ở Đông Yên, đã cung cấp cho chúng tôi thông tin về vị trí tại thôn Thài Phìn Tủng, xã Đồng Văn. Sau khi khảo sát, tìm kiếm, chúng tôi đã tìm thấy hài cốt liệt sĩ Hà Tiến Quyết và tổ chức bàn giao cho gia đình. Theo nguyện vọng của thân nhân, liệt sĩ được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên”, Thượng tá Bùi Phú Vinh cho biết.

Điều đặc biệt là thông tin từ người đồng đội không chỉ giúp xác định khu vực tìm kiếm mà còn có những dấu hiệu cụ thể để đối chiếu. Người đồng đội từng trực tiếp chứng kiến việc an táng liệt sĩ Hà Tiến Quyết nhớ rõ vị trí có một tảng đá nhọn, từ đó chiếu thẳng xuống khu vực chôn cất khoảng 5 m. Trước khi chôn cất, thi thể được cố định bằng 4 đai sắt. Khi lực lượng tìm kiếm đào lên, 4 đai sắt vẫn còn nguyên. Đây là một trong những căn cứ quan trọng để đối chiếu với thông tin do nhân chứng cung cấp.

Theo Thượng tá Bùi Phú Vinh, do thời gian đã quá lâu, hài cốt bị phân hủy nhiều nên việc lấy mẫu để xét nghiệm ADN không còn thuận lợi. Trong khi đó, thông tin của đồng đội về vị trí chôn cất khá rõ ràng, các dấu hiệu tại hiện trường trùng khớp và gia đình cũng xác nhận, vì vậy trường hợp này không tiến hành xét nghiệm ADN.

Câu chuyện của liệt sĩ Hà Tiến Quyết cho thấy giá trị đặc biệt của ký ức những người từng chiến đấu. Trong cuộc tìm kiếm kéo dài nhiều thập niên, một tảng đá, một địa hình, một dấu mốc hay một chi tiết tưởng như nhỏ bé trong ký ức của người lính có thể trở thành chìa khóa giúp xác định vị trí người đã hy sinh. Đó cũng là lý do các lực lượng tìm kiếm luôn mong muốn nhận được thêm thông tin từ cựu chiến binh, nhân chứng và những người từng tham gia chiến đấu tại các chiến trường.

Cựu chiến binh Lê Hồng Mai, nguyên chiến sĩ Tiểu đoàn 17 Công binh, Sư đoàn 356, Quân khu 2, là một trong những người mang nặng nỗi day dứt ấy. Sau nhiều năm trở về từ chiến trường, ông vẫn đau đáu khi biết còn hàng nghìn đồng đội chưa được trở về.

“Điều day dứt của tôi hiện tại là còn hơn 2.000 đồng đội đang nằm ở các khe đá, trên sườn núi, dưới những gốc cây mà chưa về với gia đình, chưa về với Tổ quốc. Đảng và Nhà nước triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đã phần nào thỏa lòng mong muốn của chúng tôi bấy lâu nay. Chúng tôi cũng kêu gọi những đồng chí nào biết vị trí đồng đội hy sinh thì cùng lên đường với các đoàn tìm kiếm, để đưa thật nhiều đồng đội về với quê hương”, ông Lê Hồng Mai nói.

Những hồ sơ chiến tranh nối dài hành trình tìm kiếm

Không chỉ dựa vào ký ức của nhân chứng, cuộc tìm kiếm còn được mở rộng bằng một nguồn tư liệu đặc biệt: những hồ sơ, tài liệu chiến tranh được lưu giữ ở nước ngoài.

Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng, thành viên dự án Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh, cho biết, trong chiến tranh Việt Nam, nhiều trận đánh diễn ra vô cùng ác liệt, khiến hàng chục, thậm chí hàng trăm cán bộ, chiến sĩ hy sinh. Tuy nhiên, không phải tất cả những tổn thất ấy đều được ghi nhận đầy đủ trong các tài liệu lịch sử

Sau các trận đánh, binh lính Mỹ và quân đồng minh được lệnh tìm kiếm trên thi thể những người lính thuộc bộ đội miền Bắc và quân giải phóng. Nếu phát hiện thư từ, sổ tay, nhật ký, ảnh gia đình, giấy khen, giấy chứng nhận, quyết định thăng quân hàm, danh sách cán bộ... họ sẽ thu giữ và chụp lại. Những hình ảnh này được lưu trữ trên microfilm và sau đó chuyển giao cho Trường Đại học Texas Tech.

“Những hồ sơ này ban đầu được lưu trữ với mục đích tình báo. Nhưng sau hơn nửa thế kỷ, chúng lại trở thành nguồn tư liệu rất quan trọng phục vụ việc xác định danh tính liệt sĩ và tìm kiếm hài cốt”, Đại tá Đặng Vương Hưng cho biết.

Theo ông Hưng, các hồ sơ gồm thư từ, nhật ký, sổ tay, ảnh và giấy tờ liên quan đến người lính. Dù nhiều tài liệu chỉ còn bản chụp đen trắng nhưng giá trị với thân nhân liệt sĩ rất lớn, bởi mỗi nét chữ gắn với một con người, gia đình và câu chuyện dang dở. Có gia đình nhiều năm không có di ảnh, kỷ vật, đến khi nhận được lá thư viết tay của người cha từ chiến trường đã bật khóc. Tại Phú Thọ, một gia đình còn tổ chức lễ truy điệu sau khi nhận lại những trang thư của người chồng, người cha hy sinh. Với họ, những trang giấy cũ có thể là kỷ vật thiêng liêng nhất còn lại.

Công nghệ hiện nay cũng đang mở thêm cơ hội để những tư liệu ấy được bảo tồn và phát huy giá trị. Một số tài liệu được phục dựng màu, làm rõ nét chữ, màu giấy, con dấu và các chi tiết trên giấy khen. Những dấu máu, vết ố thời gian trên thư, nhật ký cũng được giữ lại trong quá trình phục dựng, giúp các gia đình có thể hình dung rõ hơn về những kỷ vật đã đi qua hơn nửa thế kỷ.

Từ những hồ sơ tưởng như chỉ còn giá trị lịch sử, các nhà nghiên cứu đang từng bước kết nối với những dữ liệu thực địa. Dự án Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh chính thức được triển khai từ tháng 1/2026, do Bộ Quốc phòng Mỹ tài trợ, Texas Tech University thực hiện cùng các đối tác tại Mỹ và Việt Nam.

Một trong những kết quả đáng chú ý là việc cung cấp thông tin phục vụ tìm kiếm hài cốt tại Công viên Lê Thị Riêng, TP. HCM và một số khu mộ tập thể. Các tài liệu do quân đội Mỹ thu giữ trong chiến tranh được lập hồ sơ khá khoa học, có mã số, đơn vị thu giữ, thời gian và tọa độ. Dù thời điểm đó chưa có GPS hay hệ thống định vị vệ tinh như hiện nay, những dữ liệu này vẫn có thể được đối chiếu, chuyển đổi bằng công nghệ hiện đại.

“Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, chuyên gia về tọa độ, bản đồ, không ảnh và xử lý dữ liệu, cùng nhóm nghiên cứu đã đối chiếu ảnh tư liệu, bản đồ, tọa độ để phát hiện các dấu tích có giá trị, trong đó có rãnh mộ tại Công viên Lê Thị Riêng. Nhóm tiếp tục cung cấp thông tin về một số địa điểm, nghiên cứu dữ liệu phục vụ xác định các khu mộ tập thể tại sân bay Tân Sơn Nhất và phối hợp với Ban Chỉ đạo 515 TP.HCM, các địa phương nghiên cứu tại Gia Lai, Kon Tum”, ông Hưng cho hay.

Các hồ sơ chiến tranh còn lưu giữ nhiều thông tin về cán bộ, chiến sĩ như họ tên, quê quán, gia đình, đơn vị, chức vụ, có thể trở thành căn cứ quan trọng khi được xác minh, đối chiếu.

Hiện, nhóm tập trung nghiên cứu Lộc Ninh và khu vực sân bay, rừng cao su lân cận, nơi còn nhiều dấu tích cần xác minh. Tài liệu cũng cho thấy Tây Ninh có nhiều khu mộ tập thể. Tuy nhiên, để khai quật cần có thêm căn cứ từ nhân chứng, tọa độ, tư liệu lịch sử và dữ liệu khoa học. Vì vậy, mỗi thông tin, địa điểm đều phải được kiểm chứng kỹ lưỡng trước khi tiến hành các bước tiếp theo.

Dù ở Tuyên Quang, Quảng Trị hay những chiến trường ác liệt năm xưa, các lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn bám địa bàn, kiên trì thực hiện nhiệm vụ. Khi thời tiết xấu, phải tạm ngừng tìm kiếm, họ tranh thủ rà soát hồ sơ, phân tích thông tin, tìm nhân chứng, đối chiếu bản đồ để chuẩn bị cho những chuyến đi tiếp theo.

Mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định là sự hồi đáp cho những chờ đợi kéo dài qua nhiều thế hệ. Trong cuộc chạy đua với thời gian, khi nhân chứng chiến tranh ngày một cao tuổi, các lực lượng vẫn nỗ lực bằng trách nhiệm và nghĩa tình, đưa thêm nhiều liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương và đồng đội.

Đã tìm kiếm, quy tập 1.563 hài cốt liệt sĩ trong Chiến dịch 500 ngày đêm

VOV.VN - Theo Ban Chỉ đạo quốc gia 515 (Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ), tính đến ngày 30/7, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập được 1.563 hài cốt liệt sĩ và 9 mộ liệt sĩ tập thể.