Giá trị thật sau tấm bằng

Tại buổi làm việc ngày 25/8 vừa qua về một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng của giáo dục nằm ở con người được đào tạo, chứ không phải điểm số, bằng cấp hay thứ hạng nhà trường. Yêu cầu ấy đặt ra câu hỏi với mỗi cơ sở đào tạo: tấm bằng được cấp có phản ánh đúng trình độ người nhận bằng không?

Một tấm bằng là thành quả của nhiều năm học tập, tiền bạc và công sức của người học, gia đình, thầy cô. Xã hội cần bằng cấp để nhận biết trình độ, tuyển dụng và bố trí công việc. Người sử dụng lao động có quyền kỳ vọng người mang bằng đáp ứng được yêu cầu chuyên môn tương ứng. Bằng cấp càng được coi trọng, trách nhiệm bảo đảm giá trị thật của nó càng lớn.

Khi cấp bằng, nhà trường xác nhận người học đã đạt một trình độ nhất định về kiến thức, kỹ năng, mức độ tự chủ và trách nhiệm. Nếu người tốt nghiệp chưa thực hiện được những nhiệm vụ cơ bản thuộc chuẩn đầu ra, sự xác nhận ấy cần được xem lại. Doanh nghiệp có thể đào tạo thêm cho phù hợp với công việc cụ thể, nhưng không thể mặc nhiên phải bù đắp những năng lực nền tảng mà nhà trường đã xác nhận người học có.

Báo cáo Kiểm chứng lời hứa (Testing the Promise) của tổ chức All4Ed (viết tắt All For Education) tại Mỹ, công bố tháng 7/2026, đặt vấn đề: công nhận một chương trình hay chứng chỉ là bằng chứng sẵn sàng học tiếp và làm việc cũng là đưa ra lời hứa cần được kiểm chứng bằng kết quả của người học. Nghiên cứu tại Texas được dẫn lại cho thấy chứng chỉ nghề phù hợp với chuyên môn có liên hệ với việc làm, thu nhập và độ ổn định tốt hơn; chứng chỉ không phù hợp không cho thấy lợi ích đáng kể về thu nhập. Lợi thế ban đầu của một số chứng chỉ cũng có thể giảm dần, còn tín chỉ tích lũy chưa chắc giúp học tiếp nếu không được công nhận. Giá trị đào tạo vì thế cần được xem xét cả trước mắt lẫn lâu dài, đồng thời phân tích theo từng nhóm người học. Người thiếu thông tin, tư vấn và quan hệ nghề nghiệp dễ chọn phải chứng chỉ ít giá trị; số liệu trung bình có thể che khuất bất lợi ấy và khiến nhà trường bỏ sót những người cần hỗ trợ.

Với Việt Nam, số người tốt nghiệp, số bằng cấp, chứng chỉ được cấp là thông tin thống kê cần thiết, nhưng chưa đủ để kết luận chất lượng nguồn nhân lực quốc gia đã tăng tương ứng. Cần nghiên cứu cụ thể từng loại bằng cấp, chứng chỉ gắn với năng lực làm việc, thu nhập và đóng góp của người sở hữu ra sao. Có thêm người mang bằng phải đi cùng với có thêm người thực sự đạt trình độ mà tấm bằng xác nhận. Vậy cần làm gì để bằng cấp, chứng chỉ phản ánh đúng trình độ thực của người được cấp?

Ngay trong trường, sinh viên cần được giao nhiệm vụ đòi hỏi vận dụng kiến thức, thực hành, giải quyết vấn đề và bảo vệ kết quả của mình. Một bảng điểm đẹp khó thuyết phục nếu người học không giải thích được cách làm hoặc không tự thực hiện được công việc. Đánh giá phải đủ nghiêm túc để người chưa đạt yêu cầu được học bổ sung, rèn luyện và đánh giá lại trước khi nhận bằng.

Điều đó đòi hỏi chương trình có yêu cầu rõ ràng, thầy cô đủ năng lực, điều kiện thực hành phù hợp và doanh nghiệp tham gia thực chất. Nhà trường khó bảo đảm năng lực nghề nghiệp cho người học nếu thiếu thiết bị, thiếu cơ hội thực hành hoặc nội dung đào tạo xa công việc. Thời gian theo học đã đủ không có nghĩa năng lực đã đạt.

Sau tốt nghiệp, cần biết người học có việc làm và làm được việc hay không, công việc sử dụng được những gì đã học, có ổn định và mở ra khả năng phát triển không. Làm khác ngành chưa hẳn là thất bại, bởi nhiều năng lực có thể vận dụng sang lĩnh vực khác. Ngược lại, có một công việc tạm thời chưa đủ chứng minh chương trình đào tạo có chất lượng.

Khảo sát một lần sau tốt nghiệp khó cho thấy đầy đủ giá trị đào tạo. Nhà trường nên theo dõi một số khóa ở những thời điểm khác nhau, kết hợp phản hồi của cựu sinh viên và người sử dụng lao động. Giá trị đào tạo còn thể hiện ở sự trưởng thành về năng lực và nhân cách, những điều dễ bị khuất sau điểm số và tín chỉ. Không quá ảo tưởng có bằng cử nhân là sẽ cân được việc; phải xem người học thực sự làm được gì và ứng xử ra sao trong quá trình học, không chỉ nhìn điểm số hay điểm rèn luyện.

Dữ liệu thu được phải giúp nhà trường quyết định nội dung nào cần sửa, kỹ năng nào còn thiếu, điều kiện nào cần đầu tư. Có thể bắt đầu từ một số ngành, với cách khảo sát thống nhất, công khai phạm vi, hạn chế của số liệu và bảo vệ thông tin cá nhân. Khi đánh giá, phải tính đến ảnh hưởng của thị trường lao động và hoàn cảnh người học, không thể chỉ lấy mức lương hay tỷ lệ việc làm để xếp hạng trường.

Đầu năm học mới, mỗi sinh viên nên xác định vài việc mình cần làm được sau từng học kỳ, giữ lại sản phẩm để tự nhìn thấy tiến bộ và chỗ còn yếu. Trước khi đăng ký thêm một chứng chỉ, cần hỏi nó bổ sung năng lực gì, được ai công nhận và có phù hợp với hướng đi của mình không.

Giảng viên nên nói rõ từ đầu học phần sinh viên phải làm được gì, dùng nhiệm vụ nào để đánh giá và phản hồi thế nào để các em sửa sai. Với nhà trường, những cam kết đầu năm cần gắn với điều kiện cụ thể: nơi thực hành, cơ hội thực tập, hỗ trợ học tập và người chịu trách nhiệm. Cần tạo điều kiện để giảng viên giữ chuẩn đánh giá, không chịu sức ép thành tích để có tỷ lệ tốt nghiệp khá giỏi cao ngất ngưởng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh đích đến của giáo dục là “giáo dục được những con người như thế nào”. Mỗi cơ sở đào tạo cần lấy đó làm mục tiêu và phương châm hành động, chịu trách nhiệm bảo đảm tấm bằng phản ánh đúng trình độ người được cấp qua những gì họ thực sự biết và làm được.

Nâng năng suất lao động, chuyển mạnh từ bằng cấp sang kỹ năng nghề

VOV.VN - Kế hoạch thực hiện Kết luận 62-KL/TW đặt trọng tâm nâng cao năng suất lao động gắn với phát triển thị trường lao động hiện đại, đào tạo nhân lực chất lượng cao và chuyển mạnh từ coi trọng bằng cấp sang coi trọng kỹ năng, năng lực thực hành.