Hà Nội tính xét tuyển lớp 10: Bỏ một kỳ thi có hết áp lực?

Giảm áp lực nhưng không thể bỏ qua bài toán thiếu chỗ học

Thông tin Hà Nội tính tới việc sử dụng kết quả học tập và đánh giá thường xuyên của học sinh THCS để xét tốt nghiệp THCS, tiến tới xét tuyển vào lớp 10 được ông Nguyễn Văn Hiền, Giám đốc Sở GD-ĐT Hà Nội, đưa ra tại hội nghị tổng kết năm học 2025-2026, triển khai nhiệm vụ năm học 2026-2027 ngày 21/8.

Theo ông Hiền, trong năm học 2026-2027, Hà Nội sẽ tổ chức các đợt đánh giá định kỳ theo kế hoạch chung của thành phố. Với cấp THCS, thành phố sẽ xác thực kết quả học tập và kết quả đánh giá thường xuyên của học sinh, tiến tới sử dụng kết quả này cho xét tốt nghiệp THCS và xét tuyển vào lớp 10. Đây là định hướng cho giai đoạn tới, chưa phải quyết định bỏ kỳ thi tuyển sinh lớp 10 ngay từ năm học 2026-2027.

Việc Hà Nội tính đến phương án này thu hút sự quan tâm bởi tuyển sinh lớp 10 nhiều năm qua luôn là một trong những kỳ tuyển sinh có tính cạnh tranh cao. Sức ép không chỉ đến từ kỳ thi mà còn từ việc số học sinh có nhu cầu vào trường công lập lớn hơn khả năng đáp ứng của hệ thống.

Một số phụ huynh cho rằng nếu sử dụng kết quả học tập trong cả quá trình để xét tuyển, học sinh có thể giảm áp lực của một kỳ thi duy nhất. Tuy nhiên, điều họ quan tâm là cách bảo đảm công bằng giữa học sinh các trường và giải quyết bài toán thiếu chỗ học công lập.

Chị Nguyễn Thu Hà, có con năm nay thi vào lớp 10 tại Hà Nội, cho rằng đánh giá học sinh qua cả quá trình học tập là hướng có thể cân nhắc. Tuy nhiên, các bài kiểm tra, đánh giá cần được tổ chức nghiêm túc, có tiêu chuẩn chung để hạn chế sự chênh lệch giữa các trường. “Đánh giá học sinh phải là cả quá trình học tập và rèn luyện chứ không chỉ bằng một bài thi. Nhưng để các bài kiểm tra thực sự nghiêm túc, khách quan, tránh tiêu cực thì cần có tiêu chuẩn và cách giám sát thống nhất”, chị Hà nói. Trong khi đó, anh Trần Văn Minh, có con đang học THCS tại Hà Nội, cho rằng thay đổi cách tuyển sinh sẽ khó giải tỏa áp lực nếu số trường công lập vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu. 

TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ GD-ĐT, cho rằng cần nhìn nhận đúng bản chất của việc thi tuyển lớp 10. Theo ông, xu hướng giảm áp lực thi cử là cần thiết, nhưng việc có tổ chức thi hay không phụ thuộc chủ yếu vào khả năng đáp ứng của hệ thống trường công lập.

Về nguyên tắc, khi học sinh hoàn thành một bậc học thì phải có quyền được học tiếp lên bậc học cao hơn. “Nếu cung đáp ứng đủ cầu thì không cần thi. Nhưng nếu số chỗ học trường công không đáp ứng được nhu cầu thì bắt buộc phải có thi tuyển để đảm bảo công bằng. Tuy nhiên, thi tuyển không chỉ có tiêu chí điểm số mà còn có thể kết hợp các tiêu chí ưu tiên khác”, TS Lê Viết Khuyến nói.

Theo ông Khuyến, Hà Nội hiện vẫn chưa có đủ chỗ học công lập cho học sinh sau THCS. Trong khi đó, không phải gia đình nào cũng có điều kiện tài chính để lựa chọn trường tư. “Trường công là nơi được Nhà nước đầu tư để bảo đảm quyền học tập phổ cập, còn trường tư phải đóng học phí cao hơn và không phải gia đình nào cũng có khả năng chi trả”, ông phân tích.

Do đó, theo TS Khuyến, giảm áp lực tuyển sinh phải đi cùng với việc tăng khả năng đáp ứng của hệ thống trường công lập. Về lâu dài, mục tiêu có thể hướng tới là giảm áp lực thi cử, tiến tới không cần thi tuyển lớp 10 nếu hệ thống trường công đủ khả năng tiếp nhận học sinh. 

Một số chuyên gia cũng cho rằng, để làm được điều đó, điều quan trọng là phải đầu tư đồng đều cho hệ thống trường công lập. Không thể để trường này được đầu tư rất mạnh còn trường khác yếu kém, khiến phụ huynh phải đổ xô vào trường tốp đầu.

Xét tuyển bằng học bạ, làm sao để công bằng?

Nếu thi tuyển tạo áp lực học thêm, luyện thi và khiến việc dạy học dễ bị cuốn vào mục tiêu “học để thi”, xét tuyển cũng không phải lời giải tự động cho bài toán áp lực.

TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng đây thực chất là hai rủi ro mà chính sách phải cùng lúc xử lý. Thi tuyển có những hạn chế khi một vài bài thi khó phản ánh đầy đủ năng lực của học sinh. Nhưng nếu dữ liệu học tập chưa đủ tin cậy, xét tuyển lại có thể phát sinh nguy cơ chạy điểm, làm đẹp học bạ và thiếu công bằng giữa các trường. Vì thế, theo ông, câu hỏi không nên chỉ là “thi hay xét”, càng không nên tìm một phương thức duy nhất để áp dụng cho tất cả.

Giảm thi cử là hướng cần kiên trì. Một kỳ thi diễn ra trong vài buổi nhưng có thể ảnh hưởng lớn đến con đường học tập của học sinh, trong khi cạnh tranh cao dễ kéo theo học thêm, luyện thi và chi phí cho gia đình. Tuy nhiên, thi tuyển vẫn có ưu điểm nhất định. 

Do đó, giảm thi không đồng nghĩa với việc mọi trường đều phải bỏ thi. Mức độ cạnh tranh giữa các trường THPT ở Hà Nội không giống nhau. Ở những nơi số chỗ học đáp ứng hoặc gần đáp ứng nhu cầu, không nhất thiết phải tổ chức kỳ thi tuyển. Với những nơi có mức độ cạnh tranh vừa phải, có thể sử dụng kết quả học tập trong cả quá trình nếu có một hệ thống dữ liệu đánh giá chung đủ tin cậy.

Trong khi đó, tại những trường có nhu cầu vượt xa chỉ tiêu hoặc có tính chất đặc thù, thi tuyển hoặc kết hợp giữa thi và xét vẫn có thể cần thiết. “Nhất quán về mục tiêu giảm thi cử không đồng nghĩa với đồng nhất về công cụ”, TS Hoàng Ngọc Vinh nói.

Xét tuyển có lợi thế là nhìn nhận cả một quá trình học tập, thay vì trao quá nhiều quyền quyết định cho vài giờ thi. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng của Chương trình GDPT 2018, trong đó chú trọng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh. Đánh giá quá trình trước hết phải phục vụ dạy và học, giúp giáo viên nhận biết học sinh đang thiếu kiến thức, kỹ năng nào để điều chỉnh việc dạy; giúp học sinh nhận ra điểm mạnh, điểm yếu của mình; đồng thời cung cấp dữ liệu cho công tác quản lý.

Tuy nhiên, nếu điểm học bạ trở thành căn cứ quan trọng để cạnh tranh vào lớp 10, một vấn đề lớn sẽ xuất hiện: làm sao bảo đảm cùng một điểm số có giá trị tương đương giữa các trường? Mặt bằng đánh giá giữa các trường hiện không hoàn toàn giống nhau. Cách ra đề, chấm điểm, mức độ nghiêm ngặt trong đánh giá có thể khác nhau, vì vậy cùng một điểm số chưa chắc phản ánh mức độ năng lực tương đương. “Một điểm 9 ở trường này chưa chắc tương đương điểm 9 ở trường khác”, TS Hoàng Ngọc Vinh nêu vấn đề.

Bởi vậy, những lo ngại về xin điểm, nâng điểm hay làm đẹp học bạ không phải không có cơ sở. Theo ông, không nên vì lo ngại rủi ro của học bạ mà coi thi tuyển là con đường duy nhất. Ngược lại, cũng không thể chỉ vì muốn giảm áp lực thi cử mà chuyển toàn bộ sang xét học bạ.

Đây cũng là điểm đáng chú ý trong định hướng mới của Hà Nội. Thành phố không chỉ nói đến việc sử dụng kết quả học tập hiện có mà còn đặt vấn đề tổ chức các đợt đánh giá định kỳ và xác thực kết quả của học sinh. Nếu Hà Nội tổ chức các đợt đánh giá chung ở THCS, theo TS Hoàng Ngọc Vinh, những đợt đánh giá này không nên chỉ nhằm “xác thực học bạ” để phục vụ tuyển sinh.

Nếu được thiết kế tốt, dữ liệu đánh giá có thể được sử dụng để đối chiếu kết quả giữa các trường, phát hiện những chênh lệch bất thường, hiệu chuẩn mặt bằng đánh giá và phục vụ quản trị chất lượng giáo dục.

Không thể bỏ một kỳ thi rồi biến THCS thành cuộc đua điểm số

Một rủi ro khác cần được tính đến là nếu quá trình đánh giá được gắn quá chặt với tuyển sinh lớp 10, việc bỏ một kỳ thi có thể không làm giảm áp lực mà chỉ thay đổi hình thức của áp lực.

TS Hoàng Ngọc Vinh cảnh báo nguy cơ bỏ một kỳ thi vào cuối lớp 9 nhưng lại biến toàn bộ quá trình học THCS thành một chuỗi các kỳ thi nhỏ.Theo ông, đánh giá quá trình trước hết phải phục vụ việc dạy và học. Điều cần tránh là biến mọi hoạt động đánh giá trong nhà trường thành việc “thu gom điểm số” để cạnh tranh vào lớp 10. Đây là bài toán không dễ với Hà Nội nếu muốn thay đổi phương thức tuyển sinh. Nếu học sinh không còn chịu áp lực của một kỳ thi duy nhất nhưng lại phải chạy đua thành tích, điểm số trong suốt nhiều năm, áp lực thực tế chưa chắc đã giảm.

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, muốn giảm phụ thuộc vào thi tuyển cần xây dựng hệ thống đánh giá liên tục trong suốt quá trình học thay vì chỉ dựa vào một vài môn thi. Ngoài điểm số, cần quan tâm đến sự tiến bộ, kỹ năng, thái độ học tập và nhận xét của giáo viên.

Vì vậy, Hà Nội không nhất thiết phải lựa chọn giữa hai cực: hoặc toàn thành phố thi, hoặc toàn thành phố xét. Có thể bắt đầu từ nguyên tắc thực tế hơn: nơi nào không cần tuyển chọn thì không nhất thiết bắt học sinh phải thi; nơi nào cạnh tranh cao mới sử dụng công cụ tuyển chọn đủ tin cậy. Nếu hệ thống trường công lập được mở rộng, chất lượng giữa các trường được thu hẹp khoảng cách, việc đánh giá học sinh được chuẩn hóa và các con đường học tập sau THCS trở nên đa dạng, sức ép tuyển sinh sẽ giảm một cách thực chất hơn.

Hà Nội có thể xét tuyển lớp 10, học sinh sẽ không phải thi?

VOV.VN - Hà Nội đang đổi mới kiểm tra, đánh giá học sinh THCS, tiến tới có thể xét tốt nghiệp và xét tuyển vào lớp 10 trong giai đoạn tới thay vì chỉ dựa vào một kỳ thi.