Khi con lên mạng nói “ghét bố mẹ”, vì sao khó nói với cha mẹ?

Điều khiến tôi suy nghĩ hơn, với tư cách một người cha và người làm giáo dục nhiều năm, không phải là con số gần 100.000 thành viên, mà là một câu hỏi khác: Vì sao có những người trẻ có thể kể nỗi ấm ức với hàng chục nghìn người xa lạ, nhưng lại không thể nói với chính cha mẹ?

“Ghét” nhiều khi chỉ là phần nổi

Xung đột cha mẹ - con cái không phải chuyện riêng Việt Nam. Một phần đi cùng quá trình trưởng thành. Tuổi vị thành niên muốn được tự quyết, có đời sống riêng; trong khi cha mẹ đôi khi vẫn quen quyết định thay con.

Nghiên cứu quốc tế ở nhiều nền văn hóa cho thấy việc cha mẹ hỗ trợ quyền tự chủ thường có lợi cho sức khỏe tâm lý của trẻ, còn kiểm soát tâm lý quá mức dễ dẫn tới những hệ quả bất lợi. Nghiên cứu với học sinh Việt Nam cũng ghi nhận xung đột thường xoay quanh học tập và sử dụng Internet, trong khi không ít em chọn im lặng hoặc phản ứng thụ động thay vì đối thoại.

Nhịp sống công nghiệp lại khoét thêm khoảng cách. Cha mẹ đi làm từ sáng đến tối, thời gian bên con ít đi. Trớ trêu là lúc cả nhà ngồi cạnh nhau, mỗi người lại nhìn một màn hình. Một đứa trẻ vài lần muốn kể chuyện ở trường nhưng bố vẫn nhìn điện thoại, mẹ còn trả lời tin nhắn công việc, rồi sẽ học cách không kể nữa. Khoảng cách gia đình nhiều khi không bắt đầu từ một trận cãi vã lớn mà từ hàng trăm lần rất nhỏ như thế.

Chúng ta thường hỏi vì sao con nghiện điện thoại. Có khi nào người lớn cũng cần tự hỏi: Mình đã thực sự có mặt khi ở bên con chưa?

Tất nhiên, không phải mọi lời nhắc nhở hay giới hạn đều là “độc hại”. Cảm xúc của con là thật, nhưng không tự động chứng minh con đúng. Ngược lại, bạo lực, xúc phạm, thiên vị, kiểm soát quá mức hay xâm phạm đời tư cũng không thể bị gạt đi bằng hai chữ “bất hiếu”.

Không phải mọi bất đồng đều là tổn thương nhưng cũng không phải mọi lời than phiền đều là vô ơn.

Khi nỗi bực riêng gặp đám đông

Điểm mới của thời đại không phải con cái bỗng biết giận cha mẹ. Điểm mới là mạng xã hội có thể tập hợp hàng nghìn người cùng cảm xúc vào một “căn phòng”.

Với người thực sự bị tổn thương, gặp người đồng cảnh có thể giúp họ biết mình không cô độc. Nhưng sự đồng cảm cũng có thể trượt thành cộng hưởng tiêu cực. Tâm lý học gọi một dạng của hiện tượng này là co-rumination: cùng nhau nói đi nói lại, nghiền ngẫm một vấn đề và những cảm xúc tiêu cực. Các nghiên cứu ở thanh thiếu niên đã ghi nhận mối liên hệ giữa hiện tượng này với những khó khăn về sức khỏe tâm lý.

Thuật toán mạng xã hội còn có xu hướng đẩy mạnh những nội dung gây sốc, giận dữ, tranh cãi. Nếu những hoàn cảnh rất khác nhau đều bị ép vào một khuôn “cha mẹ độc hại”, “hãy cắt đứt”, một cộng đồng hỗ trợ có thể thành buồng vang.

Mạng xã hội không sinh ra xung đột gia đình. Nó làm xung đột dễ nhìn thấy, dễ kết nối và cũng dễ bị đẩy đi xa hơn. Vậy một cộng đồng như thế đang giúp người trẻ bình tâm tìm giải pháp, hay giữ họ mãi trong sự tức giận?

Đừng cố thắng con

Nếu phát hiện con tham gia một nhóm như vậy, phản ứng đầu tiên của cha mẹ không nên là truy hỏi, cấm đoán hay giảng ngay về đạo hiếu. Có lẽ nên bắt đầu bằng câu: chuyện gì khiến con cảm thấy như thế?

Làm cha mẹ không có nghĩa lúc nào cũng đúng. Trẻ cần giới hạn nhưng cũng cần được tôn trọng. Lắng nghe không có nghĩa là chiều theo mọi yêu cầu. Cha mẹ vẫn phải nói “không” khi cần, nhưng cách nói với một người 18 tuổi không thể giống cách ra lệnh cho đứa trẻ lên tám.

Người lớn cũng cần biết nhận lỗi. “Bố đã nóng quá”, “mẹ đã không nghe con” không làm cha mẹ mất uy. Ngược lại, trẻ học được rằng ai cũng có thể sai và phải chịu trách nhiệm về cái sai của mình.

Cũng đừng biến sự hy sinh thành món nợ. “Bố mẹ nuôi con từng này” không thể là lý do buộc con im lặng trước tổn thương. Lòng biết ơn cần được giáo dục, hiếu thảo là giá trị đẹp, nhưng không thể được xây bằng cảm giác mắc nợ hay nghĩa vụ phải chịu đựng.

Nhà trường cũng không nên coi quan hệ gia đình hoàn toàn là chuyện riêng. Kỹ năng sống phải đi vào những điều thật: nhận biết cảm xúc, giao tiếp với cha mẹ, giải quyết xung đột, tôn trọng ranh giới và biết tìm trợ giúp khi bị tổn thương. Tư vấn tâm lý học đường phải là nơi học sinh dám nói thật, không phải một phòng kỷ luật đổi tên. Nhưng giáo dục cũng phải giúp trẻ hiểu một điều khác: cảm xúc của mình đáng được tôn trọng, song không miễn cho mình trách nhiệm với lời nói và hành vi.

Các nền tảng và người quản trị cộng đồng cũng cần có quy tắc rõ với nội dung kích động, làm nhục, cổ súy trả đũa hay hành vi nguy hiểm. Một cộng đồng tốt phải đưa thành viên từ cảm xúc đến giải pháp, chứ không giữ họ mãi trong tức giận.

Điều đáng lo không phải một người trẻ có lúc nói rằng mình ghét bố mẹ. Đáng lo hơn là khi em có thể nói điều ấy với hàng chục nghìn người xa lạ nhưng không thể nói với những người thân nhất.

Một xã hội hạnh phúc không chỉ được đo bằng tăng trưởng, công nghệ hay những thành phố hiện đại. Nó còn bắt đầu từ những gia đình nơi con người biết yêu thương, tôn trọng và lắng nghe nhau. Muốn trẻ bớt tìm đến những “căn phòng bất mãn” trên mạng, liệu việc đầu tiên có phải là đóng những căn phòng ấy, hay là mở lại cánh cửa đối thoại trong chính gia đình mình?

Phía sau hội nhóm “con ghét bố mẹ” là những đứa trẻ mong được thấu hiểu

VOV.VN - Chuyên gia Cao Quốc Tuấn cho rằng phía sau lời nói “ghét bố mẹ” của người trẻ là cảm giác bất lực, tuyệt vọng khi mong muốn được công nhận, tôn trọng nhưng liên tục bị phớt lờ hoặc phủ nhận.