Khi “giang hồ mạng” thành thần tượng: Những giá trị nào đang bị đảo lộn?

Nếu trước đây “thần tượng” thường gắn với người tài năng, có nhân cách thì mạng xã hội đang tạo ra những hình mẫu khác. Một bộ phận người trẻ bị thu hút bởi những nhân vật nổi tiếng nhờ phát ngôn gây sốc, lối sống ngông cuồng, thậm chí từng vi phạm pháp luật.

Những cái tên như Phú Lê, Huấn Hoa Hồng, Khá Bảnh… từng được tung hô bởi vẻ ngoài “ngầu”, “bản lĩnh”, dù có nội dung phản cảm, cổ súy bạo lực. Nội dung càng gây tranh cãi càng dễ thu hút lượt xem, tương tác, từ đó mang lại lợi ích kinh tế. Đáng lo, một số người sau khi bị xử lý vẫn tái xuất, tiếp tục thu hút chú ý, hình thành vòng lặp “vi phạm - nổi tiếng - kiếm lợi - bị xử lý - tái xuất”, khiến lệch chuẩn có nguy cơ trở thành cách tạo ảnh hưởng và kiếm tiền trên mạng.

Khi sự ngông cuồng bị nhầm với “bản lĩnh”

Theo TS. Vũ Thu Hương, chuyên gia giáo dục, một nguyên nhân khiến một bộ phận giới trẻ thần tượng “giang hồ mạng” là do các em chưa có nhận thức đầy đủ về giá trị sống. Đặc biệt ở lứa tuổi thiếu niên, trẻ dễ nhầm lẫn giữa sự ngông cuồng và bản lĩnh, giữa việc gây chú ý với năng lực thực sự.

“Rất nhiều em đã nghĩ rằng những thanh niên chơi ngông là những người giỏi, đáng ngưỡng mộ, nên quan tâm và thần tượng những người có hành vi sai trái thay vì những người làm việc tốt”, TS. Vũ Thu Hương nói.

Theo chuyên gia, tâm lý con người cũng thường bị thu hút bởi những hành vi xấu, khác thường, gây sốc. Những câu chuyện tiêu cực dễ trở thành chủ đề bàn luận hơn những hành động tốt đẹp diễn ra âm thầm. Khi được mạng xã hội liên tục khuếch đại, sự chú ý càng khiến những nhân vật lệch chuẩn trở nên nổi tiếng.

Từ đó xuất hiện nghịch lý: càng gây sốc càng được chú ý; càng được chú ý càng có nhiều người theo dõi; lượng người theo dõi lớn lại khiến nhân vật được nhìn nhận như một dạng “thành công”. Với một bộ phận người trẻ, ranh giới giữa nổi tiếng và có giá trị vì thế dễ bị xóa nhòa.

TS. Vũ Thu Hương cho rằng, nguyên nhân sâu xa là gia đình và nhà trường chưa chú trọng đúng mức việc giúp trẻ phân biệt điều đúng, sai, được phép hay bị cấm. Khi thiếu những ranh giới rõ ràng, trẻ dễ lấy những gì thấy trên mạng làm hệ quy chiếu, thậm chí coi người có nhiều lượt theo dõi là hình mẫu đáng ngưỡng mộ.

Điều này không chỉ ảnh hưởng nhận thức mà còn tác động đến cách trẻ giao tiếp, ứng xử. Những hành vi thiếu chuẩn mực nếu được coi là “ngầu”, thể hiện cá tính có thể nhanh chóng lan truyền trong cộng đồng học sinh.

Đáng lưu ý, trẻ không nhất thiết phải trực tiếp bắt chước hành vi của “giang hồ mạng” mới chịu ảnh hưởng. Việc thường xuyên tiếp xúc với những nội dung cổ súy sự hung hãn, coi thường người khác hay giải quyết mâu thuẫn bằng sức mạnh có thể từng bước làm thay đổi cách trẻ đánh giá đúng - sai.

Khi sự lệch chuẩn trở thành “sản phẩm” để kiếm tiền

Ở góc độ pháp lý, TS. LS. Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng luật sư Pháp Chính, cho rằng, đây là một hiện tượng xã hội đáng quan tâm bởi vấn đề không chỉ nằm ở những cá nhân có phát ngôn sốc, hành vi lệch chuẩn hoặc quá khứ vi phạm pháp luật. Đáng lo hơn là một bộ phận công chúng đang biến họ thành hình mẫu để ngưỡng mộ, bắt chước và coi đó như một dạng “thành công”.

Tuy nhiên, luật sư cho rằng cần phân biệt rõ quyền của cá nhân với hành vi vi phạm pháp luật. Một người có quyền thể hiện cá tính, xây dựng hình ảnh và sáng tạo nội dung trên mạng xã hội nếu hoạt động đó không vi phạm pháp luật. Người từng vi phạm pháp luật, sau khi chấp hành xong hình phạt, cũng có quyền tái hòa nhập cộng đồng, làm ăn và xây dựng cuộc sống mới.

Đáng lo ngại là hành vi bạo lực, coi thường pháp luật lại bị biến thành nội dung giải trí, câu view và kiếm tiền. “Không thể coi hung hãn là bản lĩnh, bất chấp pháp luật là cá tính hay nổi tiếng bằng mọi giá là thành công”. Luật sư cho rằng, cần phân biệt nội dung gây sốc với hành vi đe dọa, xúc phạm, vu khống, kích động bạo lực, cổ súy tội phạm. Nội dung vi phạm nhưng vẫn cố tình sản xuất, phát tán để kiếm lợi có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý.

Phía sau hiện tượng này là “kinh tế chú ý”: nội dung càng gây sốc càng dễ thu hút lượt xem, tương tác và doanh thu. Nếu không được điều chỉnh, người sáng tạo có thể liên tục đẩy mức độ gây sốc, biến sự lệch chuẩn thành sản phẩm kinh doanh.

Khán giả càng tương tác, thuật toán càng phân phối, tạo thêm người xem và động lực sản xuất nội dung tương tự. Vòng lặp này có thể biến hành vi lệch chuẩn thành thương hiệu cá nhân.

Theo luật sư Đặng Văn Cường, người trẻ thường có nhu cầu tìm kiếm hình mẫu để định hình bản thân. Khi một nhân vật liên tục xuất hiện trên mạng, thể hiện tiền bạc, quyền lực và sự tự tin, một bộ phận có thể coi đó là biểu tượng của bản lĩnh, thành công. Đáng lo, nếu hành vi hung hãn được hàng triệu lượt xem, tung hô và mang lại tiền bạc, người trẻ dễ hình thành suy nghĩ muốn nổi tiếng phải gây sốc, muốn được tôn trọng phải mạnh, phải dữ.

Tuy nhiên, không thể kết luận rằng xem nội dung “giang hồ mạng” sẽ khiến một người trở thành tội phạm. Hành vi phạm tội là kết quả của nhiều yếu tố liên quan đến cá nhân, gia đình, môi trường xã hội và hoàn cảnh. Dẫu vậy, môi trường thông tin vẫn có tác động nhất định đến quá trình hình thành nhận thức, thái độ và hành vi.

Đặc biệt với những người trẻ có tính cách bốc đồng, khả năng kiểm soát cảm xúc hạn chế, nhu cầu được công nhận cao hoặc dễ bị ảnh hưởng bởi nhóm bạn, việc thường xuyên tiếp xúc với nội dung cổ súy bạo lực có thể làm giảm sự nhạy cảm trước hậu quả của hành vi và khiến những điều từng được coi là bất thường dần trở nên “bình thường”.

Giáo dục để trẻ biết chọn hình mẫu

Trước thực tế này, các chuyên gia cho rằng, việc xử lý hiện tượng “giang hồ mạng” không thể chỉ dừng ở việc gỡ video, khóa tài khoản hay xử lý một cá nhân. Quan trọng hơn là phải tạo ra khả năng “miễn nhiễm” cho người trẻ trước những nội dung độc hại.

Theo quan điểm của TS. Vũ Thu Hương, gia đình và nhà trường cần giúp trẻ xác lập những ranh giới rõ ràng về điều được làm, điều bị cấm và điều phải làm, đồng thời giải thích hậu quả có thể xảy ra nếu vi phạm. Bên cạnh đó, trẻ cần được trang bị kỹ năng nhận diện, đánh giá và phản biện trước nội dung trên mạng. Giáo dục cũng cần tạo cơ hội để trẻ tham gia các hoạt động tích cực, cống hiến và xây dựng giá trị cho cộng đồng.

Về lâu dài cần có chương trình giáo dục giá trị con người một cách cụ thể, phù hợp từng độ tuổi, để trẻ có cơ sở định hướng hành vi từ những năm đầu đời đến khi trưởng thành. Việc này đòi hỏi sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội.

Ở góc độ pháp luật, luật sư Đặng Văn Cường cho hay, không nên giải quyết vấn đề theo hướng “cấm tất cả”. Quyền tự do biểu đạt, sáng tạo và tranh luận cần được tôn trọng, nhưng tự do phải đi cùng trách nhiệm, đặc biệt khi nội dung có khả năng tác động đến hàng triệu người.

“Các nền tảng mạng xã hội cần nâng cao trách nhiệm trong việc phát hiện, cảnh báo, hạn chế lan truyền hoặc gỡ bỏ nội dung vi phạm pháp luật, nhất là nội dung cổ súy bạo lực, kích động hành vi nguy hiểm hoặc xâm phạm quyền của người khác. Tuy nhiên, nếu chỉ xử lý một vài “giang hồ mạng” mà không thay đổi cơ chế đang vô tình tạo lợi ích cho nội dung độc hại, hiện tượng này có thể tiếp tục xuất hiện dưới những cái tên khác”, luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh.

Bởi vậy, gia đình, nhà trường, báo chí và những người có ảnh hưởng tích cực cần tạo ra những hình mẫu thay thế, giúp người trẻ hiểu rằng nổi tiếng không đồng nghĩa với có giá trị. Giá trị một con người nằm ở cách sống, cách đối xử và trách nhiệm với cộng đồng, không phải số lượt xem hay mức độ gây sốc.

Quan trọng hơn, cần giúp người trẻ phân biệt “bản lĩnh” với hung hãn, “cá tính” với lệch chuẩn, nổi tiếng với giá trị. Không gian mạng cần tự do nhưng phải đi cùng trách nhiệm, không để sự lệch chuẩn, vi phạm pháp luật và hành vi độc hại trở thành công cụ tạo danh tiếng, kiếm tiền.

Dẹp “giang hồ mạng” bảo vệ môi trường văn hóa số

VOV.VN - “Giang hồ mạng” không chỉ tạo ra những cuộc ồn ào trên không gian số mà còn âm thầm kéo lệch chuẩn mực ứng xử. Làm sạch môi trường văn hóa số vì thế không chỉ cần chế tài, mà còn cần trách nhiệm của người tạo nội dung, nền tảng và mỗi người dùng.