Luật Bảo vệ môi trường gỡ nút thắt, xử lý áp lực hơn 72.000 tấn rác mỗi ngày

Hơn 72.000 tấn rác mỗi ngày, áp lực xử lý ngày càng lớn

Theo ông Đỗ Tiến Đoàn, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải, Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thống kê của Bộ cho thấy năm 2025, cả nước phát sinh 72.341 tấn chất thải rắn sinh hoạt mỗi ngày. Trong đó, khu vực đô thị chiếm khoảng 54%, khu vực nông thôn chiếm khoảng 46%.

Giai đoạn 2016-2025, tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt được thu gom tăng qua các năm. Cùng với phát triển kinh tế - xã hội, công tác thu gom, xử lý rác đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, khối lượng chất thải lớn cùng những hạn chế về hạ tầng đang tạo áp lực lên hệ thống quản lý rác thải tại nhiều địa phương.

Tại các đô thị, rác sinh hoạt cơ bản được thu gom và vận chuyển bởi các công ty môi trường đô thị hoặc công ty công trình đô thị. Trong khi đó, ở nhiều khu vực nông thôn, hoạt động thu gom vẫn dựa vào các tổ tự quản, hội phụ nữ và lực lượng tại chỗ. Rác thường được thu gom định kỳ rồi chuyển đến điểm tập kết.

Theo ông Đoàn, hạ tầng điểm tập kết ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu, khiến rác có thể tồn đọng, trở thành nguồn gây ô nhiễm. Phương tiện vận chuyển cũng chưa đồng bộ; một số địa phương vẫn sử dụng xe ba gác, xe kéo tay. Đặc biệt, phương tiện chuyên dụng để thu gom riêng các loại rác sau phân loại còn thiếu. Việc sáp nhập địa phương thời gian qua cũng đặt ra yêu cầu quy hoạch lại mạng lưới thu gom, điểm tập kết và trạm trung chuyển. Khi điểm tập kết nằm xa bãi rác hoặc trạm trung chuyển, chi phí vận chuyển tăng, đồng thời phát sinh thêm những nguy cơ tác động đến môi trường.

Những hạn chế này cho thấy bài toán rác thải không thể chỉ giải quyết bằng việc vận động người dân phân loại tại nhà. Nếu thiếu phương tiện, điểm tập kết và cơ sở xử lý tương ứng, rác đã phân loại vẫn có nguy cơ bị trộn lẫn, khiến nỗ lực của người dân không đem lại hiệu quả như kỳ vọng.

Luật Bảo vệ môi trường tạo cơ chế thay đổi cách xử lý rác

Theo số liệu thống kê đến cuối năm 2025 được ông Đỗ Tiến Đoàn chia sẻ, gần 60% chất thải rắn sinh hoạt vẫn được xử lý bằng phương pháp chôn lấp, trong khi tỷ lệ đốt rác phát điện đạt khoảng 15%. Để giảm phụ thuộc vào chôn lấp, nhiều địa phương đang tích cực lập dự án và kêu gọi đầu tư xây dựng nhà máy đốt rác phát điện. Hiện có khoảng 37-38 dự án đang trong quá trình đầu tư, phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và xây dựng. Nếu các dự án đi vào hoạt động, dự kiến có thể xử lý khoảng 50% lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh bằng phương pháp này.

Đốt rác phát điện được kỳ vọng góp phần giảm lượng rác phải chôn lấp, song vẫn cần kiểm soát chặt chẽ các vấn đề môi trường, nhất là xử lý tro xỉ và tro bay. Vì vậy, đổi mới công nghệ xử lý cần đi cùng giảm phát sinh chất thải, phân loại tại nguồn và tăng khả năng tái sử dụng, tái chế.

Luật Bảo vệ môi trường tạo cơ sở pháp lý cho việc thay đổi cách quản lý chất thải, trong đó có yêu cầu phân loại rác sinh hoạt tại nguồn và các chính sách kinh tế nhằm khuyến khích người dân giảm lượng rác phải xử lý. Tuy nhiên, để các quy định đi vào thực tế, địa phương cần đồng thời chuẩn bị hạ tầng kỹ thuật, phương án thu gom và cơ sở tiếp nhận từng dòng rác sau phân loại.

Theo ông Đoàn, thời gian qua, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành văn bản hướng dẫn các địa phương một số mô hình xử lý chất thải rắn sinh hoạt sau phân loại. Việc hướng dẫn được đặt ra trong bối cảnh nhiều địa phương đã quy định phân loại rác tại nguồn nhưng còn lúng túng ở khâu xử lý tiếp theo.

"Phân loại chất thải rắn sinh hoạt phải gắn với hạ tầng kỹ thuật. Nếu triển khai đồng loạt trong khi hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý chưa đáp ứng, quá trình thực hiện sẽ phát sinh bất cập", ông Đỗ Tiến Đoàn nhấn mạnh.

Đến nay, mới có 26/30 tỉnh, thành thực hiện thí điểm phân loại chất thải, nhưng chưa địa phương nào triển khai đồng bộ trên toàn địa bàn. Khó khăn lớn nhất vẫn là hạ tầng thu gom và xử lý rác sau phân loại chưa đáp ứng yêu cầu. Vì vậy, nhiều nơi mới tập trung phân loại thành hai nhóm chính: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế và các loại chất thải khác.

Điều này cho thấy tháo gỡ nút thắt không chỉ là hoàn thiện quy định mà còn phải tổ chức thực hiện phù hợp với điều kiện từng địa phương. Phân loại cần đi liền với phương tiện thu gom riêng, mạng lưới trung chuyển hợp lý và cơ sở xử lý có khả năng tiếp nhận chất thải đã phân loại.

Người xả nhiều rác trả nhiều tiền, thúc đẩy phân loại tại nguồn

Một trong những cơ chế kinh tế đáng chú ý của Luật Bảo vệ môi trường là quy định giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt theo khối lượng hoặc thể tích phát sinh. Theo nguyên tắc này, người phát sinh nhiều rác sẽ phải trả chi phí cao hơn; việc giảm lượng rác thải bỏ có thể giúp giảm khoản chi phí tương ứng.

Cơ chế này hướng tới việc thay đổi hành vi từ chỗ chỉ quan tâm đến thu gom rác ra khỏi nhà sang chủ động giảm lượng rác phát sinh, phân loại và tận dụng các vật liệu còn giá trị. Tuy nhiên, để thực hiện hiệu quả, địa phương cần có phương pháp xác định khối lượng hoặc thể tích phù hợp, minh bạch, đồng thời công khai cách tính giá dịch vụ để người dân dễ hiểu, dễ thực hiện.

Việc phân loại cũng cần tạo ra lợi ích cụ thể. Với những loại rác có khả năng tái sử dụng, tái chế, nếu được thu gom đúng cách và đưa đến đúng nơi tiếp nhận, giá trị vật liệu có thể được giữ lại thay vì bị lẫn với rác còn lại và trở thành gánh nặng xử lý.

Bên cạnh đó, chính sách Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) góp phần bổ sung nguồn lực cho hoạt động thu hồi, tái chế bao bì. Theo chính sách này, nhà sản xuất, nhập khẩu có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tái chế đối với các sản phẩm, bao bì thuộc phạm vi điều chỉnh của quy định.

Các tổ chức như Liên minh Tái chế bao bì Việt Nam (PRO Vietnam) có thể tham gia thu hồi, mua lại hoặc thuê thu gom bao bì, qua đó tạo thêm cơ hội kinh tế cho người dân và lực lượng thu gom. Khi chất thải có khả năng tái chế được kết nối với thị trường, phân loại tại nguồn không chỉ góp phần giảm áp lực cho hệ thống xử lý mà còn mở ra cơ hội thu hồi giá trị từ rác.

"Dù vậy, hiệu quả của các cơ chế kinh tế phụ thuộc vào việc tổ chức thu gom, tái chế và xử lý trên thực tế. Người dân cần biết rác sau phân loại sẽ được chuyển đi đâu, đơn vị nào tiếp nhận và lợi ích của việc phân loại được thể hiện như thế nào. Nếu rác bị trộn lẫn sau thu gom hoặc không có đầu ra tái chế, động lực tham gia của người dân sẽ suy giảm", Đỗ Tiến Đoàn chia sẻ.

Muốn tháo gỡ điểm nghẽn, phải kết nối toàn bộ chuỗi xử lý

Đỗ Tiến Đoàn cho rằng, từ thực tế quản lý hơn 72.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày, có thể thấy Luật Bảo vệ môi trường đã đặt ra định hướng và cơ chế để thúc đẩy phân loại, giảm phát sinh, tái chế và đổi mới xử lý chất thải. Nhưng quy định chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ với đầu tư hạ tầng và tổ chức thực hiện tại địa phương.

Trước hết, mạng lưới điểm tập kết, trạm trung chuyển và tuyến vận chuyển cần được rà soát, quy hoạch phù hợp với địa bàn và khối lượng rác phát sinh. Phương tiện thu gom cần đáp ứng yêu cầu vận chuyển riêng các dòng chất thải, hạn chế tình trạng rác đã phân loại bị trộn lẫn.

Cùng với đó, các địa phương cần lựa chọn mô hình xử lý sau phân loại phù hợp với điều kiện thực tế, kết hợp giữa tái sử dụng, tái chế, xử lý rác còn lại và những công nghệ như đốt rác phát điện khi đáp ứng yêu cầu môi trường. Việc đầu tư không nên chỉ tập trung vào khâu xử lý cuối cùng mà cần tính toán toàn bộ chuỗi từ nơi phát sinh đến cơ sở tiếp nhận.

Về phía người dân, cơ chế giá dịch vụ theo khối lượng hoặc thể tích và chính sách EPR có thể tạo thêm động lực để giảm rác, phân loại và thu hồi vật liệu tái chế. Tuy nhiên, cần có hướng dẫn rõ ràng, cách thức thực hiện thuận tiện và hệ thống tiếp nhận đáng tin cậy.

Tháo gỡ khó khăn trong quản lý chất thải vì vậy đòi hỏi sự kết hợp giữa hành lang pháp lý, nguồn lực đầu tư, công nghệ và sự tham gia của cộng đồng. Khi phân loại rác được kết nối thực chất với thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý, các quy định của Luật Bảo vệ môi trường mới có thể chuyển hóa thành kết quả cụ thể: giảm lượng rác phải chôn lấp, hạn chế ô nhiễm và sử dụng hiệu quả hơn nguồn tài nguyên từ chất thải.

Từ “ngôi nhà xanh” đến những điều tử tế

VOV.VN - Phân loại rác thải tại nguồn không phải là câu chuyện mới. Thế nhưng, làm thế nào để biến việc làm nhỏ bé này thành một thói quen tự nguyện, đồng thời tạo ra nguồn quỹ hỗ trợ những mảnh đời khó khăn trong cộng đồng là cách làm sáng tạo đang được triển khai tại tỉnh vùng cao Lào Cai.