Việt Nam chuyển từ ứng phó sang chủ động thích ứng BĐKH, thúc đẩy tăng trưởng xanh

Đổi mới tư duy ứng phó biến đổi khí hậu trong giai đoạn mới

Biến đổi khí hậu không còn là nguy cơ xa xôi mà đã hiện hữu trong đời sống kinh tế - xã hội, tác động trực tiếp đến sản xuất, sinh kế và chất lượng cuộc sống của người dân. Nắng nóng cực đoan, mưa lớn bất thường, bão mạnh, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán và xâm nhập mặn đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn đối với công tác quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và bảo đảm an ninh phát triển.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu chuyển từ tư duy ứng phó sang chủ động phòng ngừa, thích ứng biến đổi khí hậu mang ý nghĩa chiến lược. Tại Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3, ngày 29/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh định hướng chuyển từ trạng thái tập trung ứng phó, khắc phục hậu quả sang chủ động nhận diện, dự báo, phòng ngừa, thích ứng, nâng cao sức chống chịu và bảo vệ vững chắc đất nước.

Đây không đơn thuần là sự điều chỉnh về phương thức xử lý các vấn đề môi trường, mà là bước chuyển trong tư duy phát triển. Thay vì chờ thiên tai xảy ra rồi huy động nguồn lực khắc phục, Việt Nam cần chủ động đánh giá rủi ro, xây dựng kịch bản ứng phó, đầu tư hạ tầng thích ứng và đưa yếu tố khí hậu vào quá trình hoạch định chính sách kinh tế - xã hội.

Thực tế cho thấy, chi phí phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro thường thấp hơn nhiều so với những tổn thất kinh tế, xã hội và môi trường khi thảm họa xảy ra. Vì vậy, nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm, quy hoạch không gian phát triển phù hợp và bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên phải trở thành những nhiệm vụ thường xuyên, có tính nền tảng. Quan trọng hơn, ứng phó biến đổi khí hậu cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước, gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất lao động, bảo đảm an sinh xã hội và củng cố năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Từ Nghị quyết 24-NQ/TW đến Kết luận 75-KL/TW: Hoàn thiện tầm nhìn phát triển bền vững

Bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó biến đổi khí hậu là định hướng xuyên suốt trong đường lối phát triển của Đảng và Nhà nước. Ngày 3/6/2013, Ban Chấp hành Trung ương ban hành Nghị quyết số 24-NQ/TW về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Nghị quyết đã tạo cơ sở quan trọng để nâng cao nhận thức, hoàn thiện chính sách và thúc đẩy các chương trình hành động trong lĩnh vực này.

Sau hơn một thập niên triển khai, những kết quả đạt được góp phần khẳng định tầm nhìn chiến lược của chủ trương phát triển gắn với bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, bối cảnh trong nước và quốc tế đã thay đổi sâu sắc. Yêu cầu phát triển nhanh, bền vững ngày càng cao; các cam kết khí hậu quốc tế ngày càng cụ thể; trong khi những tiêu chuẩn môi trường trong thương mại và đầu tư toàn cầu đang trở thành điều kiện quan trọng đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Trên cơ sở đó, Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới tiếp tục kế thừa nền tảng của Nghị quyết số 24-NQ/TW, đồng thời bổ sung định hướng phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Điểm cốt lõi là bảo vệ môi trường không thể tiếp tục được xem như nhiệm vụ riêng của một ngành hay lĩnh vực. Đây phải là yêu cầu xuyên suốt trong quy hoạch, đầu tư, tổ chức sản xuất, phát triển đô thị, nông nghiệp, công nghiệp và xây dựng hạ tầng.

Liên quan đến vấn đề này, TS. Tô Văn Trường, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam, cho rằng tinh thần Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV tiếp tục khẳng định yêu cầu phát triển nhanh đi đôi với bền vững, lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh làm động lực mới. Đây là bước tiến về tư duy chiến lược nhằm hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh vào giữa thế kỷ XXI.

Theo ông, nhiệm vụ đặt ra không chỉ là hạn chế thiệt hại do biến đổi khí hậu, mà còn phải chuyển hóa thách thức môi trường thành động lực đổi mới mô hình tăng trưởng, tạo dựng nền kinh tế có năng suất cao, sử dụng hiệu quả tài nguyên và có khả năng chống chịu tốt hơn trước những cú sốc từ bên ngoài.

Tăng trưởng xanh trở thành điều kiện cạnh tranh của nền kinh tế

Nhìn lại tiến trình phát triển của nhân loại, mỗi cuộc cách mạng công nghiệp đều gắn với sự thay đổi căn bản về công nghệ, phương thức sản xuất và mô hình tăng trưởng. Nếu thế kỷ XIX gắn với than đá, thế kỷ XX gắn với dầu mỏ và công nghiệp hóa quy mô lớn, thế kỷ XXI đang chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ sang kinh tế carbon thấp, kinh tế tuần hoàn và phát triển dựa trên tri thức, khoa học - công nghệ.

Trong cuộc cạnh tranh toàn cầu hiện nay, sức mạnh của một quốc gia không chỉ được đo bằng quy mô GDP hay năng lực sản xuất, mà còn thể hiện ở khả năng sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ hệ sinh thái và phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao.

Theo TS. Tô Văn Trường, biến đổi khí hậu đang diễn biến phức tạp, với các hiện tượng thời tiết cực đoan gây sức ép lớn lên hệ thống tự nhiên và hoạt động kinh tế. Những rủi ro đối với an ninh lương thực, nguồn nước, sức khỏe cộng đồng và sinh kế đòi hỏi các quốc gia phải nâng cao năng lực thích ứng, đồng thời đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang mô hình phát triển phát thải thấp.

Trên thế giới, Liên minh châu Âu thúc đẩy Thỏa thuận Xanh châu Âu, đồng thời triển khai Cơ chế điều chỉnh carbon qua biên giới (CBAM) đối với một số nhóm hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh. Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore và nhiều nền kinh tế khác cũng đẩy mạnh đầu tư vào năng lượng sạch, công nghệ xanh, giao thông điện hóa và các giải pháp tiết kiệm năng lượng.

Xu hướng này cho thấy, bảo vệ môi trường không còn đơn thuần là chi phí phát sinh trong quá trình sản xuất. Nếu được triển khai đúng hướng, chuyển đổi xanh có thể mở ra thị trường mới, thu hút nguồn vốn đầu tư, tạo việc làm chất lượng cao và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Đối với Việt Nam, đây vừa là sức ép, vừa là cơ hội phát triển. Khi các thị trường xuất khẩu ngày càng chú trọng dấu chân carbon, khả năng truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường, lợi thế về lao động giá rẻ hay khai thác tài nguyên không còn đủ để bảo đảm sức cạnh tranh lâu dài.

"Doanh nghiệp muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu cần chủ động đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng, sử dụng nguyên liệu bền vững và minh bạch thông tin phát thải. Chậm chuyển đổi có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ, thu hẹp cơ hội tiếp cận thị trường và ảnh hưởng đến khả năng thu hút đầu tư. Bởi vậy, tăng trưởng xanh đang dần trở thành điều kiện quan trọng để nền kinh tế Việt Nam nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng quốc tế. Chủ động chuyển đổi ngay từ hôm nay sẽ giúp doanh nghiệp giảm rủi ro, nâng cao hiệu quả sản xuất và tận dụng tốt hơn những cơ hội do xu thế kinh tế xanh mang lại", TS. Tô Văn Trường chia sẻ.

Ba nhóm giải pháp thúc đẩy chuyển đổi xanh tại Việt Nam

Theo TS. Tô Văn Trường, Việt Nam là quốc gia chịu nhiều tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng và thiên tai cực đoan. Những khu vực ven biển, đồng bằng, miền núi và các địa bàn phụ thuộc lớn vào tài nguyên thiên nhiên đều đối mặt với những rủi ro đáng kể. Nếu thiếu các giải pháp thích ứng hiệu quả, thiệt hại do thiên tai và suy thoái môi trường có thể làm giảm năng suất, gia tăng chi phí sản xuất, ảnh hưởng đến sinh kế và cản trở mục tiêu phát triển bền vững.

Để giải quyết những thách thức này, Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng, trong đó có Nghị quyết số 24-NQ/TW, Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030 và cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại Hội nghị COP26. Tuy nhiên, từ định hướng đến kết quả thực chất vẫn cần những giải pháp đồng bộ, cơ chế thực thi hiệu quả và sự tham gia của toàn xã hội.

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế, tháo gỡ điểm nghẽn chính sách và huy động nguồn lực tài chính xanh. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về giảm phát thải, thị trường carbon, tín dụng xanh và trái phiếu xanh; đồng thời nâng cao tính minh bạch trong phân bổ nguồn lực và đánh giá hiệu quả đầu tư. Cơ chế tài chính phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn dài hạn để đổi mới công nghệ, cải thiện hiệu suất năng lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao.

Bên cạnh đó, các chính sách cần bảo đảm tính nhất quán, dễ dự báo và phù hợp với điều kiện của từng ngành, từng địa phương. Quá trình chuyển đổi xanh phải đi đôi với hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, người lao động và các nhóm dễ bị tổn thương, tránh để chi phí chuyển đổi tạo ra những bất bình đẳng mới.

Thứ hai, lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao làm nền tảng. Công nghệ hiện đại có vai trò quyết định trong giảm tiêu hao năng lượng, nâng cao hiệu quả sử dụng nguyên liệu và gia tăng giá trị sản phẩm. Việt Nam cần thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng công nghệ sạch, phát triển năng lượng tái tạo phù hợp với điều kiện thực tế, nâng cấp hệ thống truyền tải điện và đẩy mạnh các mô hình sản xuất tuần hoàn.

Đồng thời, cần chú trọng đào tạo đội ngũ chuyên gia, cán bộ quản lý và lực lượng lao động có kỹ năng đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế xanh. Việc kết nối giữa cơ sở nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý sẽ góp phần đưa tiến bộ khoa học vào thực tiễn, tạo ra các giải pháp phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

Thứ ba, phát huy trách nhiệm của doanh nghiệp, địa phương và người dân trong bảo vệ môi trường. Chuyển đổi xanh chỉ đạt hiệu quả bền vững khi trở thành hành động thường xuyên của toàn xã hội. Doanh nghiệp cần chủ động xanh hóa quy trình sản xuất, tiết kiệm năng lượng, giảm chất thải và nâng cao trách nhiệm đối với môi trường.

"Các địa phương cần lồng ghép rủi ro khí hậu vào quy hoạch phát triển, bảo vệ rừng, phục hồi hệ sinh thái và đầu tư hạ tầng có khả năng chống chịu. Mỗi người dân có thể góp phần thông qua phân loại rác tại nguồn, tiết kiệm điện, nước, hạn chế sản phẩm dùng một lần và lựa chọn tiêu dùng có trách nhiệm. Trong quá trình đó, báo chí và truyền thông giữ vai trò quan trọng trong phổ biến chủ trương, cung cấp thông tin khoa học, lan tỏa mô hình hiệu quả và phản ánh những hành vi gây ô nhiễm môi trường. Truyền thông cần góp phần hình thành văn hóa phát triển xanh, biến nhận thức thành hành động cụ thể trong cộng đồng", TS. Tô Văn Trường nhấn mạnh.

Phát triển xanh để kiến tạo tương lai bền vững

Theo TS. Tô Văn Trường, trên hành trình hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên, tiêu hao năng lượng và đánh đổi môi trường. Thực tiễn quốc tế cũng như yêu cầu phát triển trong nước đều cho thấy tăng trưởng xanh là con đường quan trọng để kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.

Tinh thần Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, phát huy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh như những động lực chiến lược. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó biến đổi khí hậu hay thực hiện cam kết quốc tế, mà còn là hướng đi dài hạn nhằm nâng cao sức cạnh tranh, củng cố nội lực và bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước.

Khát vọng xây dựng Việt Nam hùng cường, phồn vinh và hạnh phúc không thể chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng GDP, quy mô nền kinh tế hay thu nhập bình quân đầu người. Chất lượng môi trường sống, sự an toàn của hệ sinh thái, khả năng chống chịu trước thiên tai và sức khỏe của nhân dân cũng là những thước đo quan trọng của sự phát triển.

Một nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhưng môi trường bị suy thoái sẽ khó duy trì thịnh vượng lâu dài. Ngược lại, một nền kinh tế biết tôn trọng quy luật tự nhiên, sử dụng hiệu quả tài nguyên và lấy đổi mới sáng tạo làm động lực sẽ có nền tảng vững chắc để vượt qua những biến động toàn cầu.

Chuyển từ ứng phó sang chủ động thích ứng biến đổi khí hậu vì thế không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là lựa chọn chiến lược của Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới. Mỗi quyết sách đúng đắn, mỗi doanh nghiệp đổi mới công nghệ, mỗi địa phương phát triển theo hướng xanh và mỗi người dân thay đổi thói quen tiêu dùng đều góp phần tạo nên sức mạnh chung của quốc gia.

"Khi chủ trương được cụ thể hóa bằng chính sách hiệu quả, khi Nhà nước, doanh nghiệp và người dân cùng hành động, tăng trưởng xanh sẽ trở thành động lực thực chất để Việt Nam phát triển nhanh, bền vững, nâng cao khả năng tự chủ và hướng tới tương lai thịnh vượng cho các thế hệ mai sau", TS. Tô Văn Trường khẳng định.

Kinh tế tuần hoàn, thị trường carbon mở ra động lực tăng trưởng xanh

VOV.VN - Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Kết luận số 75-KL/TW về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới đã mở ra cách tiếp cận mới, trong đó kinh tế tuần hoàn, thị trường carbon, kinh tế biển và năng lượng tái tạo được xem là những động lực quan trọng cho tăng trưởng xanh.