Sửa Luật Đất đai: "Không chỉ bồi thường mà còn kiến tạo cuộc sống mới"

Từ bồi thường tài sản đến tái thiết cuộc sống

Bộ Nông nghiệp và Môi trường mới công bố lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức liên quan đối với hồ sơ dự án Luật Đất đai 2024 (sửa đổi) diễn ra trong một bối cảnh rất đặc biệt. Chỉ ít ngày trước, Chính phủ đã thông qua 7 nhóm chính sách lớn làm cơ sở xây dựng dự thảo luật, đồng thời Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế để khơi thông nguồn lực phát triển đất nước.

Điều đó cho thấy, lần sửa đổi này không đơn thuần là bổ sung một vài quy định kỹ thuật hay xử lý những bất cập phát sinh sau thời gian thi hành Luật Đất đai hiện hành. Mục tiêu lớn hơn là định hình một mô hình quản trị đất đai phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Đất đai vốn là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân, doanh nghiệp và Nhà nước. Đây cũng là lĩnh vực từng phát sinh nhiều khiếu kiện nhất trong nhiều năm qua. Vì vậy, mỗi lần sửa luật đều nhận được sự quan tâm đặc biệt của xã hội. Điều đáng chú ý là dự thảo lần này không chỉ hướng đến hoàn thiện cơ chế thị trường, minh bạch hóa quản lý hay đẩy mạnh chuyển đổi số, mà còn đặt ra yêu cầu thay đổi tư duy quản trị. Đó mới là điểm cốt lõi.

Trong phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương ba khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh định hướng chuyển từ "bồi thường tài sản" sang "tái thiết cuộc sống", bảo đảm người dân có nơi ở, sinh kế và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn trước khi bị thu hồi đất. Chuyển quản lý đất đai từ từng thửa đất sang quản trị không gian; từ nặng về thủ tục sang khơi thông, tạo lập nguồn lực. Chỉ một sự thay đổi về cách diễn đạt, nhưng hàm chứa một triết lý phát triển hoàn toàn khác.

Thực tế, suốt nhiều năm qua, mỗi khi có dự án thu hồi đất, câu chuyện thường dừng lại ở mức bồi thường bao nhiêu tiền, giá đất tính thế nào, có sát thị trường hay không. Trong khi đó, điều người dân thực sự đánh mất lại không chỉ là quyền sử dụng một thửa đất. Họ mất môi trường sống quen thuộc. Mất mạng lưới quan hệ xã hội đã hình thành qua nhiều năm. Mất kế sinh nhai. Và nhiều trường hợp còn mất cả cơ hội phát triển của gia đình khi phải bắt đầu lại từ đầu ở một nơi hoàn toàn xa lạ. Những giá trị ấy không thể quy đổi đầy đủ bằng tiền.

GS.TS Đặng Hùng Võ cho rằng, nếu thực hiện đúng tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước thì đây sẽ là bước tiến rất lớn. Theo ông, nhiều quốc gia hiện nay không còn đặt trọng tâm vào bồi thường bằng tiền mà chuyển sang tái điều chỉnh đất đai, tổ chức lại không gian sống và bảo đảm sinh kế lâu dài cho người dân.

"Trong điều kiện Việt Nam chưa thể áp dụng đầy đủ mô hình tái điều chỉnh đất đai, việc hướng đến bảo đảm nơi ở mới tốt hơn, có việc làm và thu nhập ổn định là cách tiếp cận phù hợp hơn nhiều so với việc chỉ tính toán giá trị tài sản để chi trả. Bởi điều người dân cần sau thu hồi đất không chỉ là một khoản tiền, mà là một cuộc sống có thể tiếp tục", GS.TS Đặng Hùng Võ nêu quan điểm.

Thước đo của chính sách là người dân có muốn đến ở hay không

GS.TS Đặng Hùng Võ cho rằng, khẩu hiệu "nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ" không phải là điều mới. Tinh thần này đã được đề cập trong nhiều Nghị quyết của Đảng. tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn vẫn còn khá lớn.

"Không ít khu tái định cư được xây dựng khang trang nhưng người dân không mặn mà chuyển đến. Có nơi nhà xây xong rồi bỏ trống nhiều năm. Có nơi phải chuyển đổi công năng vì không có người ở. Điều đó phản ánh một thực tế rằng, người dân không chỉ lựa chọn một căn nhà. Họ lựa chọn cả một môi trường sống. Một khu tái định cư có thể đầy đủ hạ tầng kỹ thuật nhưng nếu thiếu trường học, chợ, bệnh viện, thiếu việc làm hoặc bị tách khỏi cộng đồng cũ thì rất khó trở thành nơi an cư đúng nghĩa", GS.TS Đặng Hùng Võ nêu ví dụ.

Theo GS.TS Đặng Hùng Võ, đây là bài học cần được nhìn nhận nghiêm túc trước khi xây dựng chính sách mới. Nếu người dân vẫn không muốn đến khu tái định cư thì cần xem lại toàn bộ cách thức tổ chức thực hiện thay vì chỉ tiếp tục đầu tư thêm nhà ở.

"Bởi suy cho cùng, mục tiêu của chính sách không phải hoàn thành một dự án xây dựng, mà là bảo đảm người dân có cuộc sống tốt hơn. Một khu tái định cư chỉ thực sự thành công khi người dân tự nguyện lựa chọn ở đó", GS.TS Đặng Hùng Võ nhấn mạnh.

Từ quản lý từng thửa đất đến quản trị không gian

Một trong những điểm mới đáng chú ý khác của dự án luật là định hướng chuyển từ quản lý từng thửa đất sang quản trị không gian. Đây là cách tiếp cận hiện đại, phù hợp với xu thế phát triển của các đô thị lớn trên thế giới. Nếu trước đây việc quản lý chủ yếu dựa trên diện tích mặt đất thì nay quy hoạch sẽ tính đến toàn bộ không gian phát triển, bao gồm chiều cao, chiều sâu và không gian ngầm.

Theo GS.TS Đặng Hùng Võ, phát triển đô thị theo chiều đứng sẽ giúp tiết kiệm đáng kể quỹ đất. Khi dân cư được tổ chức trong các công trình cao tầng, phần diện tích mặt đất có thể dành cho công viên, cây xanh, quảng trường, trường học và các không gian công cộng khác. Đó là những thứ mà hầu hết đô thị Việt Nam hiện nay đều đang thiếu.

Bên cạnh đó, khai thác không gian ngầm để phát triển hệ thống metro, bãi đỗ xe, trung tâm dịch vụ cũng là xu hướng tất yếu của những đô thị hiện đại. Tất nhiên, việc hiện thực hóa tư duy này không hề đơn giản. Chi phí đầu tư lớn, yêu cầu công nghệ cao và đòi hỏi quy hoạch đồng bộ là những thách thức không nhỏ.

Tuy nhiên, nếu tiếp tục phát triển đô thị theo chiều ngang như nhiều năm qua, quỹ đất sẽ ngày càng bị chia cắt, hạ tầng quá tải và không gian công cộng tiếp tục bị thu hẹp. Vì vậy, chuyển sang quản trị không gian không chỉ là lựa chọn mang tính kỹ thuật mà còn là yêu cầu tất yếu của phát triển bền vững.

Điều cần nhất vẫn là năng lực thực thi

Theo đánh giá, việc xây dựng Luật Đất đai luôn là đạo luật khó bởi nó phải dung hòa lợi ích của nhiều chủ thể khác nhau. Mọi quy định đều có thể tạo ra tác động rất lớn tới thị trường, tới đầu tư và tới đời sống của hàng triệu người dân. Chính vì vậy, giá trị của lần sửa luật này sẽ không nằm ở số lượng điều khoản được sửa đổi, mà ở khả năng đưa những tư duy mới vào cuộc sống.

Theo GS.TS Đặng Hùng Võ, một chính sách tái thiết cuộc sống phải được bảo đảm bằng nhà ở, việc làm, hạ tầng xã hội và sinh kế chứ không chỉ bằng những con số trên phương án bồi thường. Nếu không, những khái niệm mới như "quản trị phát triển", "quản trị không gian" hay "tái thiết cuộc sống" sẽ chỉ dừng lại ở những tuyên ngôn chính sách.

Lịch sử nhiều lần sửa đổi Luật Đất đai cho thấy, điều người dân mong muốn không phải là một đạo luật dài hơn hay nhiều quy định hơn. Điều họ cần là một đạo luật tạo dựng được niềm tin. Niềm tin rằng khi Nhà nước thu hồi đất để phục vụ lợi ích chung, người dân sẽ không bị bỏ lại phía sau. Niềm tin rằng sau khi rời mảnh đất cũ, họ không chỉ có một nơi ở mới, mà còn có một tương lai mới. Đó mới là thước đo cuối cùng của một chính sách đất đai tiến bộ và nhân văn.

"Nếu chính sách tái định cư đi trước 1 bước giúp người dân an cư trước khi thu hồi đất. Người dân đến nơi ở mới tốt hơn hoặc chí ít cũng bằng chỗ ở cũ, sinh kế của người dân được đảm bảo họ sẽ sẵn sàng đồng thuận. Từ đó, các dự án phát triển kinh tế - xã hội sẽ được triển khai nhanh hơn, nguồn lực được khơi thông, giúp tạo lập động lực phát triển nhanh, bền vững hơn cho đất nước trong tương lai", GS.TS Đặng Hùng Võ nhấn mạnh thêm.

Bộ NN&MT lấy ý kiến sửa Luật Đất đai, đề xuất nhiều thay đổi lớn

VOV.VN - Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa có văn bản số 8069/BNNMT-QLĐĐ gửi các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội và các tổ chức liên quan để lấy ý kiến đối với hồ sơ dự án Luật Đất đai (sửa đổi). Đây là bước hoàn thiện quan trọng trước khi dự thảo được trình Chính phủ và Quốc hội theo Chương trình lập pháp năm 2026