Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính cần lộ trình thí điểm để bảo đảm công bằng

Thí điểm kỹ lưỡng để bảo đảm vừa khả thi, vừa bảo công bằng cho người học

PV: Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đã hoàn thiện Đề án tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông (THPT) trên máy tính. Với kinh nghiệm nhiều năm trong lĩnh vực khảo thí, theo ông, việc triển khai đề án này có khả thi trong điều kiện hiện nay?

TS Sái Công Hồng: Nếu nhìn ở góc độ chủ trương thì đây là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển của giáo dục hiện đại và chuyển đổi số. Tuy nhiên, điều nhiều người chưa biết là việc tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính không phải bây giờ mới được đặt ra.

Thực tế, cách đây khoảng 10 năm, Bộ GD&ĐT đã xây dựng đề án này và tôi là người trực tiếp tham gia xây dựng, trình đề án. Khi đó, đề án đã được ban hành nhưng sau đó phải thu hồi vì một số lỗi kỹ thuật trong quá trình hoàn thiện văn bản. Đó là điều khá đáng tiếc, bởi thực chất ngành giáo dục đã chuẩn bị cho lộ trình thi trên máy tính từ nhiều năm trước.

Ở thời điểm đó, đề án cũng đã tính đến việc thành lập tối thiểu 5 trung tâm khảo thí độc lập đặt tại các trường đại học ở các vùng, miền khác nhau. Các trung tâm này sẽ trực tiếp tổ chức kỳ thi, còn Bộ GD&ĐT tập trung xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, phần mềm khảo thí và thực hiện chức năng quản lý nhà nước, thay vì trực tiếp đứng ra tổ chức thi.

Theo tôi, đến thời điểm này, việc Bộ GD&ĐT tiếp tục hoàn thiện Đề án là hoàn toàn phù hợp. Đây là xu hướng tất yếu của chuyển đổi số trong giáo dục và cũng là xu hướng khảo thí quốc tế. Khoảng 20 năm trở lại đây, nhiều tổ chức khảo thí quốc tế đã chuyển từ thi trên giấy sang thi trên máy tính. Từ các kỳ thi ngoại ngữ quốc tế đến SAT, ACT... đều đã áp dụng hình thức này. Vì vậy, Việt Nam sớm hay muộn cũng sẽ đi theo xu hướng đó.

Tuy nhiên, điều quan trọng không phải là có làm hay không, mà là làm theo lộ trình nào để vừa khả thi, vừa bảo đảm chất lượng và công bằng cho người học.

PV: Theo Đề án, Bộ GD&ĐT dự kiến tiếp tục thí điểm thi tốt nghiệp THPT trên máy tính tại 15 tỉnh, thành phố. Theo ông, khi triển khai, đâu là những vấn đề cần đặc biệt lưu ý để bảo đảm tính khả thi?

TS Sái Công Hồng: Tôi cho rằng chủ trương xây dựng Đề án tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính là phù hợp. Tuy nhiên, lộ trình triển khai cần được tính toán rất kỹ. Trước hết, cần phân biệt rõ kỳ thi tốt nghiệp THPT với các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy mà một số trường đại học đang tổ chức.

Theo quy định của Luật Giáo dục, học sinh chỉ được dự thi tốt nghiệp THPT sau khi đã hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông. Mục đích của kỳ thi không chỉ để đánh giá kết quả học tập mà còn là căn cứ xét công nhận tốt nghiệp THPT. Trong khi đó, các kỳ thi đánh giá năng lực hoặc đánh giá tư duy có thể tổ chức nhiều lần trong năm, thậm chí học sinh lớp 11 cũng có thể tham gia dự thi. Vì vậy, không thể áp dụng cách tổ chức của các kỳ thi này cho kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Theo tôi, nếu tổ chức thi trên máy tính thì kỳ thi vẫn chỉ có thể diễn ra sau khi học sinh hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông và phải kết thúc trước thời điểm các trường đại học tuyển sinh để bảo đảm tiến độ năm học mới. Nếu có nhiều đợt thi thì các đợt này cũng cần nằm trong khung thời gian phù hợp với tiến độ xét tốt nghiệp và tuyển sinh đại học, chứ không thể tổ chức rải rác quanh năm như một số kỳ thi chuẩn hóa quốc tế hoặc kỳ thi đánh giá năng lực của các trường đại học.

Chuyển đổi mô hình khảo thí chứ không chỉ chuyển đổi công nghệ

PV: Theo ông, đề thi và hình thức khảo thí cần thay đổi như thế nào để phát huy ưu thế của thi trên máy tính?

TS Sái Công Hồng: Một trong những hiểu lầm phổ biến là cho rằng thi trên máy tính đơn giản là thay giấy bằng màn hình. Nếu cách thiết kế bài thi không thay đổi, ngân hàng câu hỏi vẫn được xây dựng theo tư duy làm đề thi trên giấy thì lợi ích thi trên máy tính sẽ hạn chế. Vì thế vấn đề quan trọng là không nên chuyển nguyên cấu trúc đề thi trên giấy sang thi trên máy tính. Theo kinh nghiệm quốc tế, khi chuyển đổi từ thi trên giấy sang thi trên máy tính, các tổ chức khảo thí đều thiết kế lại cấu trúc bài thi để khai thác những ưu thế của công nghệ. Nếu chỉ thay thao tác tô phiếu trả lời bằng việc nhấp chuột trên màn hình thì chưa phát huy được giá trị của hình thức thi mới.

Thi trên máy tính cho phép sử dụng nhiều dạng câu hỏi mà bài thi trên giấy không thể thực hiện, như câu hỏi có âm thanh, hình ảnh, video, mô phỏng tình huống hoặc các dạng tương tác. Những dạng câu hỏi này giúp đánh giá năng lực vận dụng kiến thức và giải quyết vấn đề sát với thực tiễn hơn.

Vì vậy, theo tôi, trước hết cần nghiên cứu xây dựng lại cấu trúc bài thi phù hợp với hình thức thi trên máy tính. Dù thay đổi về dạng câu hỏi và cách thức làm bài, đề thi vẫn phải bảo đảm đánh giá đúng các năng lực mà Chương trình giáo dục phổ thông yêu cầu, đồng thời có giá trị tương đương với bài thi trên giấy để bảo đảm công bằng giữa các thí sinh.

Chỉ sau khi hoàn thiện cấu trúc bài thi mới nên tiếp tục đầu tư hạ tầng kỹ thuật, phần mềm và các điều kiện khảo thí phục vụ tổ chức thi trên máy tính.

PV: Theo ông, việc thí điểm nên được triển khai như thế nào để vừa bảo đảm chất lượng, vừa tạo sự đồng thuận của xã hội?

TS Sái Công Hồng: Nếu triển khai thí điểm tại một số địa phương như định hướng của Đề án, theo tôi nên để học sinh được quyền lựa chọn hình thức dự thi, thay vì bắt buộc tất cả đều phải thi trên máy tính. Học sinh có thể đăng ký thi trên giấy hoặc thi trên máy tính. Thậm chí, có thể nghiên cứu cho một nhóm học sinh tham gia cả hai hình thức để có cơ sở đối sánh kết quả.

Cách làm này sẽ giúp đánh giá mức độ tương đồng giữa kết quả thi trên giấy và trên máy tính, từ đó điều chỉnh ngân hàng câu hỏi, phần mềm cũng như quy trình tổ chức trước khi triển khai trên diện rộng. Đồng thời, học sinh cũng sẽ yên tâm hơn nếu chẳng may phát sinh sự cố kỹ thuật.

PV: Theo ông, Bộ GD&ĐT cần chuẩn bị những gì để học sinh sẵn sàng khi chuyển sang thi trên máy tính?

TS Sái Công Hồng: Bộ GD&ĐT cần sớm công bố đề minh họa, cấu trúc bài thi, giao diện phần mềm và hệ thống luyện tập trực tuyến để học sinh làm quen trước.

Theo kinh nghiệm quốc tế, các tổ chức khảo thí đều xây dựng hệ thống luyện thi trực tuyến với giao diện giống phần mềm thi chính thức. Học sinh có thể làm thử nhiều lần để quen với cách làm bài và quy trình dự thi.

Việc này không chỉ giúp giảm bỡ ngỡ mà còn tạo điều kiện để cơ quan quản lý thu thập dữ liệu, phân tích những lỗi thao tác, những bất cập của phần mềm và quy trình tổ chức để tiếp tục hoàn thiện trước khi áp dụng chính thức.

Theo tôi, thi trên máy tính là xu hướng tất yếu và Việt Nam cần từng bước triển khai. Tuy nhiên, để đề án thành công, cần chuẩn bị đồng bộ từ ngân hàng câu hỏi, cấu trúc bài thi, hạ tầng kỹ thuật, phần mềm khảo thí đến công tác thí điểm và tập huấn cho học sinh. Chỉ khi các điều kiện đó được bảo đảm thì việc chuyển đổi mới thực sự phát huy hiệu quả, vừa đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số, vừa bảo đảm công bằng và chất lượng của kỳ thi.

Duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT: Sau những "lỗ hổng", cần thay đổi điều gì?

VOV.VN - Sau những vấn đề phát sinh trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, Bộ GD&ĐT khẳng định tiếp tục duy trì kỳ thi và rà soát, hoàn thiện toàn diện. Theo các chuyên gia, điều cần làm là bịt các "lỗ hổng" trong khảo thí, tổ chức và giám sát để bảo đảm kỳ thi an toàn, công bằng, minh bạch hơn.