Lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi: Cách nhận diện và tránh trở thành nạn nhân

Trí tuệ nhân tạo được dùng để cá nhân hóa kịch bản lừa đảo trực tuyến

Chia sẻ tại hội thảo “Kiến tạo niềm tin số - Doanh nghiệp Việt chung tay bảo vệ người dùng” diễn ra mới đây, ông Ngô Minh Hiếu, Giám đốc và nhà sáng lập của dự án phi lợi nhuận Chống Lừa Đảo, thành viên Hiệp hội An ninh mạng quốc gia chỉ ra cách nhận diện lừa đảo trong 5 giây với ba dấu hiệu phổ biến: cuộc gọi mạo danh, tin nhắn chứa đường link hoặc mã QR và các kịch bản dụ dỗ đầu tư có sử dụng Deepfake (công nghệ giả mạo hình ảnh, khuôn mặt hoặc giọng nói).

Các cuộc gọi thường giả danh công an, cơ quan chức năng, ngân hàng hoặc cán bộ để tạo lòng tin và gây áp lực. Trong khi đó, đường link, tin nhắn SMS, Zalo, Facebook hay mã QR có thể được sử dụng để dẫn người dùng tới các website hoặc ứng dụng giả mạo.

Một xu hướng khác đáng chú ý là lừa đảo đầu tư kết hợp với công nghệ trí tuệ nhân tạo. Theo chuyên gia Ngô Minh Hiếu, các đối tượng ngày càng có khả năng cá nhân hóa kịch bản dựa trên thông tin thu thập được về nạn nhân.

Dẫn số liệu từ Ngân hàng Nhà nước, chuyên gia an ninh mạng cho biết trong giai đoạn từ ngày 29/6 đến 26/7, hệ thống cảnh báo giao dịch thanh toán SIMO đã ghi nhận khoảng 460 triệu lượt khách hàng được cảnh báo và khoảng 105 triệu giao dịch được ngăn chặn.

Theo chuyên gia Ngô Minh Hiếu, việc kết nối dữ liệu giữa các cơ quan chức năng, ngân hàng, nhà mạng và ví điện tử sẽ giúp cảnh báo người dùng theo thời gian thực, thay vì yêu cầu người dân phải sử dụng thêm một ứng dụng riêng. Nhận thức của người dân về lừa đảo trực tuyến đã được cải thiện đáng kể nhờ hoạt động tuyên truyền, cảnh báo và xử lý của cơ quan chức năng. Tuy nhiên, việc bị lừa đảo trên không gian mạng vẫn xảy ra, trong đó có những vụ việc thiệt hại lên tới hàng tỷ đồng.

“Không phải chúng ta biết về công nghệ hoặc có tri thức thì sẽ tránh được bị lừa, bởi các đường dây lừa đảo hiện được tổ chức bài bản và sử dụng trí tuệ nhân tạo để cá nhân hóa kịch bản theo từng nạn nhân”, chuyên gia Ngô Minh Hiếu nhận định.

Trong các hình thức phổ biến, lừa đảo tình cảm (Romance Scams) có thể được kết hợp với trí tuệ nhân tạo và Deepfake để tạo dựng hình ảnh, giọng nói hoặc danh tính giả, sau đó dẫn dụ nạn nhân tham gia đầu tư hoặc chuyển tiền.

Các đối tượng cũng thường giả mạo cơ quan thuế, công an, ngân hàng để gửi đường link hoặc yêu cầu cài ứng dụng. Bên cạnh đó là những chiêu trò giả mạo chương trình khuyến mãi, trúng thưởng hoặc nâng hạn mức thẻ tín dụng nhằm thu thập thông tin thẻ và mã OTP (mã xác thực dùng một lần).

Bí quyết “15 phút vàng” dừng tương tác

Theo giới chuyên gia, điểm chung của nhiều cuộc lừa đảo là bắt đầu từ dữ liệu. Đối tượng có thể thu thập hình ảnh, danh sách bạn bè và các thông tin công khai để xây dựng “bản đồ” các mối quan hệ của nạn nhân, từ đó tạo ra kịch bản tiếp cận phù hợp.

“Người dùng cần hạn chế công khai hình ảnh cá nhân, đặc biệt là hình ảnh trẻ em; Đồng thời nên hạn chế hiển thị danh sách bạn bè và các thông tin có thể giúp người khác xác định mối quan hệ của mình”, chuyên gia Ngô Minh Hiếu nhấn mạnh.

Khi nghi ngờ bị lừa đảo, chuyên gia Ngô Minh Hiếu khuyến nghị người dùng tận dụng “15 phút vàng”: dừng tương tác, cô lập tài khoản hoặc thiết bị có nguy cơ; liên hệ ngân hàng để khóa thẻ; đổi mật khẩu và phương thức xác thực; lưu lại tin nhắn, đường link, hình ảnh và các bằng chứng liên quan. Sau đó, người dùng cần báo cáo vụ việc.

Các chuyên gia cho rằng, đây là bước thường bị bỏ qua nhưng có ý nghĩa quan trọng để bảo vệ người khác và bảo vệ cộng đồng. Mỗi báo cáo có thể bổ sung dữ liệu cho cơ quan chức năng, ngân hàng và các hệ thống cảnh báo, qua đó giúp ngăn chặn những nạn nhân tiếp theo.

Theo Đại tá, TS. Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, cho rằng trong đời sống số, bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân của tội phạm mạng nếu mất cảnh giác, kể cả những người làm trong lĩnh vực công nghệ thông tin.

Theo Đại tá Nguyễn Hồng Quân, xây dựng một không gian mạng nhân văn không chỉ là tạo ra môi trường công nghệ hiện đại mà còn phải bảo đảm con người được sống an toàn, được tôn trọng và được bảo vệ khi tham gia các hoạt động trên môi trường số.

Đại tá Nguyễn Hồng Quân cũng đặc biệt lưu ý vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân. Khi dữ liệu cá nhân ngày càng được thu thập và sử dụng trong các hoạt động số, việc dữ liệu bị khai thác, chiếm dụng hoặc sử dụng trái phép có thể tạo điều kiện để tội phạm thực hiện các cuộc tấn công được “cá thể hóa” theo từng nạn nhân.

Từ thông tin về đời sống, tài chính đến các mối quan hệ cá nhân, dữ liệu bị lộ lọt có thể trở thành cơ sở để các đối tượng xây dựng kịch bản lừa đảo, qua đó gây ảnh hưởng không chỉ tới một cá nhân mà còn tới gia đình và những người liên quan.

“Con người phải là trung tâm của sự phát triển, con người phải được bảo vệ trong đời sống số này”, Đại tá Nguyễn Hồng Quân nhấn mạnh.

Siết quản lý tài khoản "rác", ngăn chặn lừa đảo trực tuyến

VOV.VN - Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Chỉ thị số 30/CT-TTg về nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, đấu tranh, xử lý hoạt động lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong tình hình mới, trong bối cảnh loại tội phạm này tiếp tục diễn biến phức tạp, có tính chất xuyên quốc gia và ngày càng tinh vi.