Điều kiện cần để doanh nghiệp Việt Nam trở thành nhà cung ứng cho doanh nghiệp FDI

Cơ hội thu hút dòng vốn FDI lớn nhưng tỷ lệ “chen chân” còn thấp

Sau gần 40 năm đổi mới, khu vực đầu tư nước ngoài đã trở thành một thành phần quan trọng của nền kinh tế Việt Nam, đóng góp gần 20% GDP, hơn 70% kim ngạch xuất khẩu và tạo việc làm trực tiếp cho hàng triệu lao động.

Việt Nam được nhìn nhận là điểm đến đầu tư hấp dẫn nhờ môi trường chính sách ổn định, nền kinh tế năng động, vị trí chiến lược trong chuỗi cung ứng khu vực cùng mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng lớn. Do đó chúng ta đang có cơ hội tạo ra bước ngoặt lớn để nâng cấp vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu từ "công xưởng lắp ráp" lên mắt xích công nghệ cao. Cơ hội cốt lõi đến từ làn sóng FDI thế hệ mới (tập trung vào bán dẫn, điện tử, trí tuệ nhân tạo và năng lượng xanh).

Nhiều tập đoàn công nghệ và công nghiệp hàng đầu thế giới đã lựa chọn Việt Nam làm cứ điểm sản xuất chiến lược, góp phần thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của Việt Nam. Đã có những doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu và trở thành nhà cung ứng công nghiệp hỗ trợ cho các tập đoàn quốc tế, tuy nhiên con số này chiếm tỷ lệ khá khiêm tốn.

Theo số liệu thống kê, Việt Nam có khoảng 6.000 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ nhưng chỉ khoảng 300 doanh nghiệp (tương đương 5%) tham gia chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI. Khả năng đáp ứng nhu cầu linh kiện trong nước mới đạt khoảng 10%, tỷ lệ nội địa hóa chỉ khoảng 15,7%.

Vì sao? Một trong những hạn chế của chúng ta là định vị chất lượng ổn định, Trong mắt các doanh nghiệp FDI, sản phẩm hoàn hảo chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ chính là quy trình tạo ra sản phẩm đó. Sự khác biệt lớn nhất giữa một xưởng sản xuất truyền thống và một nhà cung ứng FDI chính là tính kỷ luật trong vận hành.

Bà Vương Thị Oanh, chuyên viên Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, khoảng cách năng lực giữa doanh nghiệp Việt với yêu cầu của chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn còn khá lớn. Tỷ lệ nội địa hóa ở nhiều ngành công nghiệp chủ lực như điện tử, ô tô hay cơ khí chính xác hiện vẫn ở mức thấp. Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp nội địa mới chỉ tham gia ở các công đoạn có giá trị gia tăng thấp như bao bì, linh kiện đơn giản hoặc gia công cơ bản. 

“Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn đang vận hành với hệ thống máy móc cũ, thiếu quản trị số và kỹ sư công nghệ cao, phần lớn phụ thuộc vào mô hình sản xuất OEM. Điều đó khiến doanh nghiệp nội địa phải cạnh tranh trực tiếp ngay trên sân nhà về nhân lực kỹ thuật, thị phần công nghiệp hỗ trợ và khả năng đáp ứng đơn hàng quy mô lớn. Nếu doanh nghiệp vẫn duy trì mô hình quản trị thủ công, không có khả năng kết nối ERP hay MES với hệ thống của đối tác FDI thì nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu là rất rõ ràng” -  bà Oanh cho biết.

Nhìn nhận vào thực tế, thì hiện doanh nghiệp trong nước còn gặp khó khăn về năng lực công nghệ, nguồn nhân lực nên không đáp ứng được yêu cầu quốc tế, trong khi đó doanh nghiệp FDI chủ yếu hình thành chuỗi cung ứng khép kín, phụ thuộc vào các doanh nghiệp bên ngoài và thậm chí có cả yếu tố chuyển giá.

Hiện nay mức độ liên kết giữa khu vực đầu tư từ nước ngoài FDI và doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế. Tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều ngành công nghiệp sản xuất, số lượng doanh nghiệp Việt Nam đủ năng lực tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu chưa nhiều. Hoạt động chuyển giao công nghệ từ các doanh nghiệp FDI sang doanh nghiệp trong nước chưa đạt được như kỳ vọng.

Doanh nghiệp Việt phải vượt qua nhiều “cánh cửa"

Rào cản lớn nhất của Việt Nam là chất lượng. Việt Nam phải đẩy mạnh việc lấy chất lượng làm kim chỉ nam. Khi bắt tay với đối tác quốc tế, doanh nghiệp phải từ bỏ cách làm việc "tùy hứng" hay "trông chờ vào tay nghề thợ giỏi". Thay vào đó, mọi thao tác phải được chuẩn hóa bằng văn bản, dữ liệu và hệ thống quản lý khoa học. Các chứng chỉ quốc tế không chỉ là những tờ giấy treo trên tường, mà là bằng chứng cho thấy doanh nghiệp của bạn đã có một bộ khung vận hành đủ vững chắc để không gây ra sự cố cho dây chuyền của đối tác.

Để lọt vào “tầm ngắm” của các doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp Việt phải đáp ứng bộ tiêu chuẩn tích hợp, thường được gói gọn trong mô hình Q-C-D-S, hiểu đơn giản là Quality (chất lượng), Cost (chi phí), Delivery (Giao hàng), Service (Dịch vụ).

Ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho biết, các tập đoàn đa quốc gia đang đẩy nhanh chiến lược đa dạng hóa nguồn cung, nhằm giảm thiểu rủi ro hệ thống thông qua các mô hình dịch chuyển sản xuất tiên tiến.

Các tập đoàn FDI đánh giá nhà cung cấp dựa trên bốn trụ cột chính: tuân thủ, năng lực thực thi, công nghệ và phát triển bền vững. Trong đó, yêu cầu về chất lượng, giao hàng và chi phí là điều kiện tiên quyết, còn khả năng số hóa và truy xuất dữ liệu là yếu tố ngày càng quan trọng.

"Đứng trước những tiêu chuẩn khắt khe đó, các DN trong nước cần thẳng thắn nhìn nhận vào thực trạng của mình. Nếu không kịp thời nhận diện và có các giải pháp can thiệp mang tính hệ thống, doanh nghiệp Việt Nam sẽ đứng trước nguy cơ bị gạt ra lề của chuỗi giá trị toàn cầu" - ông Tài nhận định.

Cần có những bước đánh giá lại hiện trạng, chuẩn hóa, số hóa, tích hợp, tối ưu hóa - tự động hóa và cải tiến liên tục. Muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam không thể chỉ dựa vào năng lực sản xuất đơn thuần. Con đường phía trước đòi hỏi sự chuyển mình toàn diện, từ tư duy làm việc, công nghệ đến mô hình vận hành kinh doanh.

Cơ hội đang mở ra, nhưng không có nghĩa là sẽ kéo dài mãi mãi. Những doanh nghiệp chủ động nâng cấp năng lực, đầu tư vào công nghệ và liên kết hợp tác sẽ là những mắt xích quan trọng đặt nền móng cho việc vươn ra chuỗi cung ứng toàn cầu, thu hút doanh nghiệp FDI, dần dần khẳng định được vị thế của ngành công nghiệp hỗ trợ Việt Nam trên thế giới.

Ngày 8/6/2026, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài , Nghị quyết đã nêu rõ: Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài là một bộ phận cấu thành không tách rời của nền kinh tế; là một động lực quan trọng trong phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế. Đây không chỉ là Nghị quyết điều chỉnh đơn thuần về thu hút đầu tư nước ngoài, mà là Nghị quyết về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

GS. TS Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, Nghị quyết 10-NQ/TW là bước chuyển biến tư duy rất lớn về việc thu hút dòng vốn FDI, chuyển dịch từ chỗ “thu hút càng nhiều càng tốt” sang “thu hút có chọn lọc và sử dụng dòng vốn FDI như một công cụ để nâng cấp năng lực nội sinh, tái cấu trúc mô hình tăng trưởng của nền kinh tế”.

Theo phân tích của GS. TS Trần Thọ Đạt: “Thước đo hiệu quả của dòng vốn FDI phải được đánh giá bằng những giá trị mà khu vực này tạo ra cho nền kinh tế, ví dụ như phải thúc đẩy được doanh nghiệp nội địa phát triển, có khả năng lan tỏa và liên kết để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu... Quan trọng hơn, những yếu tố này phải được chuyển hóa thành năng lực của doanh nghiệp Việt Nam, chứ không phải chỉ tồn tại trong khu vực FDI”.

Ông Phạm Xuân Hòe, nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Ngân hàng cũng cho rằng: “Chính phủ cần có chính sách hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa tham gia liên kết với khối FDI thông qua việc hỗ trợ về vốn đầu tư khoa học công nghệ, dây chuyền máy móc đạt chuẩn để đáp ứng nhu cầu của đối tác. Tạo điều kiện để các doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn với lãi suất hợp lý thông qua các Quỹ hỗ trợ hoặc các kênh tài chính cho vay khác. Nếu doanh nghiệp có được sự hỗ trợ về vốn một cách vững chắc thì họ sẽ có đủ năng lực để đổi mới sáng tạo, phát triển R&D và tham gia sâu vào chuỗi giá trị của khối FDI”.

Một thập kỷ trước, câu chuyện cung ứng chỉ cần xoay quanh những yếu tố như: "Giá rẻ - Chất lượng tốt - Giao hàng nhanh". Nhưng ở thời điểm hiện tại, nếu doanh nghiệp chỉ tập trung vào ba yếu tố đó thì sẽ chỉ đứng ngoài cuộc chơi mà khó “thò chân” được vào những sân chơi lớn. Các tập đoàn lớn đang chịu áp lực rất lớn từ thị trường quốc tế về cam kết phát triển bền vững ESG (Environmental - Môi trường), Social - Xã hội), và Governance - Quản trị).

Do đó, họ đòi hỏi nhà cung ứng của mình phải "xanh" và "nhân văn". Điều này có nghĩa là doanh nghiệp phải chứng minh được cam kết bảo vệ môi trường, xử lý chất thải đúng quy định, và quan trọng không kém, là chế độ đãi ngộ, an toàn lao động và đạo đức kinh doanh. Bước vào chuỗi cung ứng FDI hiện nay đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải sẵn sàng cho những đợt kiểm chứng khắt khe về trách nhiệm xã hội. Đây không phải là gánh nặng, mà là cơ hội để doanh nghiệp Việt nâng tầm vị thế thương hiệu lên một đẳng cấp mới.

Việt Nam đã đặt được nền móng trong việc thu hút dòng vốn FDI quy mô lớn, nhưng mục tiêu cao hơn là biến dòng vốn này thành động lực nâng cấp năng lực doanh nghiệp nội địa.

Nếu không cải thiện công nghệ, quản trị, tiêu chuẩn chất lượng và khả năng đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp Việt sẽ tiếp tục đứng ở vị trí thấp trong chuỗi giá trị, mà chủ yếu chỉ đảm nhận các khâu gia công có giá trị gia tăng thấp.

Ngược lại, nếu tận dụng tốt làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, đầu tư mạnh cho công nghiệp hỗ trợ và nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao, Việt Nam có cơ hội chuyển mình từ "điểm đến của các nhà máy" thành trung tâm cung ứng linh kiện và công nghệ cho khu vực.

Khi đó, lợi ích từ FDI sẽ không chỉ đo bằng số vốn hoá đăng ký hay lượng nhà máy được xây dựng, mà sẽ đong đếm bằng những doanh nghiệp Việt đủ sức trở thành đối tác chiến lược trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn hàng đầu trên thế giới.

Chuyên gia hiến kế nâng chất lượng dòng vốn FDI

VOV.VN - Trong cuộc đua thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao, "xanh hóa" hạ tầng và năng lượng không còn là tiêu chí khuyến khích mà đã trở thành điều kiện tiên quyết. Để giữ chân các tập đoàn công nghệ toàn cầu, Việt Nam phải nhanh chóng chuyển đổi mô hình từ các khu công nghiệp truyền thống sang các hệ sinh thái tuần hoàn, bảo đảm nguồn cung năng lượng sạch và bền vững.