Doanh nhân dành gần 20 năm "gom" hơn 3.000 cối đá để dựng Tháp Thần Nông độc đáo

Trong gần 20 năm đi tìm những chiếc cối đá, Trần Văn Toản đã gặp không ít vật dụng tưởng như không còn chỗ đứng trong đời sống hôm nay. Có một thời, những chiếc cối ấy hiện diện trong góc bếp, sân nhà của nhiều vùng quê; những vòng quay nặng nhọc giúp con người chế biến hạt lúa, ngũ cốc thành lương thực, để rồi năm này qua năm khác, mặt đá mòn dần dưới sức người.

Những vết mòn còn ở lại

Công việc của Trần Văn Toản tưởng như cách rất xa những chiếc cối đá. Năm 2007, ông gây dựng Trung tâm Dạy nghề lái xe Đông Đô tại Bắc Ninh. Gần hai thập kỷ sau, Đông Đô có hơn 500 cán bộ, nhân viên, trong đó nhiều người là lao động địa phương. Công việc, cuộc sống và những gì gây dựng được qua năm tháng đều gắn với mảnh đất mà ông từng tâm sự mình luôn mang một sự biết ơn.

Có một sự đối lập giữa công việc ấy và những chiếc cối được tìm về. Một bên là ô tô, những cung đường và nhịp chuyển động ngày càng nhanh của đời sống; bên kia là những công cụ đã dừng lại phía sau khi máy móc tiến vào làng quê. Cũng trong những năm gây dựng Đông Đô, những chuyến đi khác lại đưa người doanh nhân này về nhiều vùng quê tìm những thứ cuộc sống hiện đại không còn cần đến. Một chiếc, rồi nhiều chiếc được đưa về; vài chục thành vài trăm, cho đến khi con số vượt hơn 3.000.

Chúng không cùng kích thước, không cùng độ mòn và cũng chẳng đến từ một mái nhà. Không còn ai biết hết những bàn tay từng đặt lên từng chiếc cối ấy, nhưng mặt đá vẫn giữ lại dấu vết của sức người. Những vết lõm không hình thành sau vài vòng quay mà qua những mùa lúa, những công việc lặp đi lặp lại và những bữa cơm được làm ra trong một thời nhiều thứ phải bắt đầu bằng đôi bàn tay. Sau mỗi mùa vụ là một bữa cơm, sau những bữa cơm là con cái trưởng thành, còn những người từng làm ra chúng thì già đi. Trước khi đứng cạnh nhau ở đây, mỗi chiếc cối từng thuộc về một đời sống riêng.

Từ chiếc cối có thể lần ngược về hạt lúa, từ hạt lúa trở lại cánh đồng, mùa vụ và đời sống của những cộng đồng cư dân đã gắn với nông nghiệp qua nhiều thế hệ. Trước khi trở thành câu chuyện của lịch sử, đó từng là những việc rất nhỏ trong mỗi gia đình: đất cho hạt lúa, lao động làm nên bữa cơm và bữa cơm nuôi những đứa trẻ lớn lên. Xa hơn nữa, hạt lúa dẫn về tín ngưỡng Thần Nông - hình tượng gắn với nghề trồng trọt, nông cụ và ước vọng mùa màng của cư dân nông nghiệp.

Bởi vậy, khi 1.012 chiếc cối trong số hơn 3.000 chiếc được lựa chọn để dựng Tháp Thần Nông, hình hài công trình được tạo tác như một hạt lúa dựng đứng. Những chiếc cối từng tham gia làm ra lương thực, sau một vòng đời, lại đứng cạnh nhau trong hình tượng của chính hạt lúa. Để tạo nên công trình cao khoảng 15m, gồm năm tầng, có đủ số lượng cối vẫn chưa phải công việc cuối cùng. Kiến trúc sư Nguyễn Sánh, người tham gia thực hiện, cho biết cối đá có kích thước, trọng lượng khác nhau nên việc lựa chọn, vận chuyển và lắp ghép không đơn giản; có thời điểm phải chờ tìm được những chiếc phù hợp mới có thể tiếp tục. Hơn hai năm xây dựng cũng là quãng thời gian những vật dụng vốn thuộc về nhiều mái nhà, nhiều vùng quê dần được ghép thành một hình hài chung.

Tháp Thần Nông sau đó được xác lập các kỷ lục trong nước và quốc tế. Những con số có thể ghi nhận quy mô công trình, nhưng không thể cho biết bao nhiêu vòng quay đã làm mòn 1.012 mặt đá ấy, hay bao nhiêu bữa cơm từng bắt đầu từ chúng.

Khi những chiếc cối kể chuyện

Những chiếc cối không đứng riêng trong một công trình kỷ lục. Tại Đông Đô Village, trên diện tích khoảng 20.000m², nhà cổ, sân gạch, ao quê, nông cụ cùng những yếu tố văn hóa Kinh Bắc như quan họ, tranh dân gian Đông Hồ, gốm Phù Lãng được đưa về trong cùng một không gian. Tháng 11/2025, nơi đây được trao chứng nhận Không gian Di sản Văn hóa, thêm một sự ghi nhận đối với việc tập hợp và gìn giữ những dấu tích của đời sống làng quê.

Nhưng giữ được một chiếc cối chưa chắc đã giữ được những gì từng diễn ra quanh nó. Một đứa trẻ hôm nay biết hạt gạo trong bữa cơm nhưng có thể chưa từng nhìn thấy chiếc cối ông bà từng sử dụng, càng khó hình dung vì sao mặt đá lại có thể mòn sâu sau năm tháng. Những đứa trẻ hôm nay không cần trở lại quay chiếc cối của ông bà, nhưng chiếc cối còn ở đó để chúng biết một bữa cơm từng được làm ra như thế nào.

Đó cũng là lý do người sưu tầm không muốn đời sống mới của những chiếc cối dừng ở việc trưng bày. Dự định đang được ấp ủ là kết hợp nghệ thuật sân khấu với công nghệ hiện đại để hiện vật tham gia kể chuyện, từ Thần Nông, hạt lúa, mùa vụ đến tình cảm gia đình, làng xóm và những lớp văn hóa hình thành quanh đời sống nông nghiệp. Máy móc từng khiến những chiếc cối ngừng quay; giờ đây, công nghệ lại được kỳ vọng giúp chúng cất lên một tiếng nói khác. Qua ánh sáng, âm thanh và trình diễn, một đứa trẻ có thể đi từ chiếc cối đến hạt lúa, từ hạt lúa ra cánh đồng rồi trở về một mái nhà, nơi có bóng dáng ông bà, cha mẹ từng làm lụng để những thế hệ sau được lớn lên trong một cuộc sống khác.

Những chiếc cối được tìm về từ nhiều vùng quê cuối cùng lại cùng đứng trên mảnh đất nơi vị doanh nhân này đã gây dựng công việc và gắn bó qua nhiều năm. Sự biết ơn ông dành cho mảnh đất ấy không được đặt vào những lời lớn lao; một phần những gì gây dựng được đang dành cho việc tìm lại những dấu tích của làng quê và tạo cho chúng một đời sống khác. Bản thân ông vẫn xem đó là những việc nhỏ bé mình có thể làm cho cuộc sống. Sau những năm tháng làm việc, điều ông muốn người trẻ nhìn thấy trong chiếc cối cũng không phải sự vất vả để hoài niệm, mà là giá trị của lao động và cội nguồn của những điều họ đang được thừa hưởng.

Khi được hỏi sau tất cả muốn mọi người nhớ đến mình vì điều gì, câu trả lời không hướng về một thành tựu hay danh hiệu. Trần Văn Toản nói ông không mong mọi người phải nhớ đến mình vì điều gì; điều ông muốn là tiếp tục tìm kiếm, gìn giữ những nét văn hóa dân tộc và làm thêm những việc có ích cho cuộc sống. Sau tất cả đó là những giá trị ông muốn để lại cho đời.

Có lẽ vì thế, câu chuyện này cuối cùng cũng không cần kết thúc bằng nhân vật vị doanh nhân này, mà trở về với một chiếc cối đá. Từ góc bếp của một làng quê, nó đã đi qua những năm tháng lao động, một quãng dài bị bỏ quên rồi tìm thấy chỗ đứng giữa hơn 3.000 chiếc cối khác. Chiếc cối ấy không còn làm công việc của ngày trước, nhưng nếu những dự định đang được ấp ủ trở thành hiện thực, từ chính những vết mòn còn lại trên đá, những đứa trẻ hôm nay có thể được nghe câu chuyện về hạt lúa, người nông dân, về ông bà mình và nơi chúng bắt đầu.

Bắc Ninh đề xuất mẫu biển quảng cáo để người dân tham khảo

VOV.VN - Biển hiệu quảng cáo tại các tuyến phố kinh doanh ở Bắc Ninh đang được tăng cường kiểm tra, chấn chỉnh. Tại phường Kinh Bắc và Võ Cường, chính quyền kết hợp xử lý vi phạm với hướng dẫn thiết kế, lắp đặt đúng quy định nhằm bảo đảm mỹ quan đô thị.