Mã số vùng trồng sầu riêng - “tấm hộ chiếu” bị đánh cắp

Sầu riêng Việt Nam, đặc biệt tại Tây Nguyên, đang đứng trước một nghịch lý cay đắng: ngành hàng tỷ đô nhưng những vụ án liên tiếp phơi ra khoảng tối trong quản trị. Từ lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường bị khởi tố, điều tra đến doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh, kiểm nghiệm, xuất khẩu bị xử lý, nhiều mắt xích cùng xuất hiện trong một chuỗi vấn đề. Đằng sau đó là câu hỏi: sai phạm chỉ là sự tha hóa cá nhân, hay còn bắt nguồn từ những lỗ hổng quản lý, để sai phạm len từ bộ, ngành xuống địa phương, từ hồ sơ đến vùng trồng, từ chất lượng đến cửa khẩu? VOV giới thiệu đến bạn đọc loạt bài “Sầu riêng tỷ đô: Những khoảng tối quản trị”. 

Ai lấy mã số vùng trồng của nông dân?

Thôn Tân Đức, xã Ea Knuếc, tỉnh Đắk Lắk đang bước vào chính vụ sầu riêng. Người tất bật thu hái, người ngóng thương lái, tiếng xe, tiếng gõ quả, tiếng cân đong, tiếng gọi nhau tạo nên nhịp hối hả của mùa vụ. Nhưng giữa không khí ấy là nỗi ấm ức của các hộ dân suốt nhiều năm: mã số vùng trồng trên chính vườn cây của họ lại bị người khác sử dụng.

Bà Nguyễn Thị Thanh Thảo, Tổ trưởng một Tổ hợp tác sầu riêng trong thôn cho biết, diện tích của nhiều hộ dân đã bị một công ty tự ý làm thủ tục cấp mã số vùng trồng từ năm 2022. Doanh nghiệp không thu mua sầu riêng cho bà con, mà dùng chính mã số này để buôn bán sầu riêng ở nơi khác.

“Mã số vùng trồng giống như tờ giấy chứng minh thư vậy. Thế nhưng người nông dân đâu có biết mà được sử dụng nó đâu, vì bị lấy mất mã số rồi. Từ mã số vùng trồng ở đây, doanh nghiệp hay các nơi người ta đưa hàng sầu riêng tùm lum về xuất khẩu. Mình kêu nhưng mà thấp cổ bé họng kêu không tới.” - Bà Nguyễn Thị Thanh Thảo cho biết.

Một nghịch lý đang diễn ra, đó là: người dân có đất, trực tiếp sản xuất nhưng khi muốn liên kết xuất khẩu lại “ngã ngửa” vì diện tích của mình đã có mã số vùng trồng bị người khác sử dụng.

“Mã số vùng trồng rõ ràng là của bà con mà sao họ lại chiếm đoạt, sử dụng là không được. Trong khi đó, không có mã số vùng trồng, chúng tôi buộc phải bán theo kiểu trôi nổi. Nó không ổn định cho bà con, không ổn định cho thị trường.”- Ông Trần Mạnh Thiềm, thôn Tân Đức, xã Ea Knuếc, nêu bức xúc.

Ai lập, ai xác nhận, ai kiểm tra?

Theo phản ánh của người dân, một số doanh nghiệp, hợp tác xã đã lập hồ sơ đăng ký mã số vùng trồng từ năm 2021 - 2022, trong đó có diện tích của những hộ không biết, không đồng ý hoặc không ký vào hồ sơ. Nếu người dân không ký, căn cứ nào để đưa diện tích của họ vào hồ sơ cấp mã! Ai lập, ai xác nhận, ai kiểm tra thực tế vùng trồng?

“Mong muốn của bà con là làm rõ ràng về mã vùng trồng này. Vì mã này gắn liền với quyền lợi và sản phẩm của người dân.”- Một người dân xã Ea Knuếc đề nghị làm rõ vấn đề.

Mã số vùng trồng không chỉ xác định vùng sản xuất, phục vụ truy xuất nguồn gốc mà còn là điều kiện quan trọng để nông sản vào các thị trường xuất khẩu. Khi quyền kiểm soát mã số tách khỏi người trực tiếp sản xuất, giá trị vùng nguyên liệu cũng bị tách khỏi người làm ra sản phẩm và thiệt hại chính là nông dân.

Một lãnh đạo Hợp tác xã Nông nghiệp sạch Krông Pắc, xã Krông Pắc, tỉnh Đắk Lắk cho biết, do không có mã số để ký hợp đồng trực tiếp với doanh nghiệp, nhiều hộ phải bán sầu riêng qua thương lái với giá thấp hơn. Chênh lệch khoảng 3.000 đồng/kg, có thời điểm 5.000-7.000 đồng/kg. Hơn 60 hộ, với 52 héc ta trong hợp tác xã có dấu hiệu bị “đánh cắp” mã số, ước thiệt hại khoảng 2 tỷ đồng từ năm 2023 đến nay.

“Chẳng hạn vườn sầu riêng ở đây mà có mã số vùng trồng thì tăng thêm vài nghìn mỗi kilôgam, thời điểm này là 3.000-4.000đồng/kg. Giờ bức xúc thì cũng phải chịu chứ biết làm sao được. Tôi cũng cảm thấy buồn cho bà con vì không làm được cho họ khi vào hợp tác xã.”- lãnh đạo Hợp tác xã Nông nghiệp sạch Krông Pắc chia sẻ.

Nếu chỉ là tranh chấp quyền sử dụng mã số, việc xác định lại chủ thể và diện tích có thể giải quyết. Nhưng phía sau còn là hồ sơ đăng ký, danh sách hộ dân, diện tích, hoạt động liên kết và ủy quyền, rất khó giải quyết.

Cảnh báo đã có, gian lận vẫn kéo dài?

Những bất thường này không mới! Vụ việc tại Hợp tác xã Nông nghiệp sạch Krông Pắc được kiến nghị từ năm 2023 nhưng kéo dài qua nhiều mùa vụ.

Trước đó, từ năm 2022, Đài Tiếng nói Việt Nam và nhiều cơ quan báo chí đã cảnh báo dấu hiệu gian lận mã số vùng trồng tại Đắk Lắk.

Ông Nguyễn Hoài Dương, khi đó là Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đắk Lắk, khẳng định việc dùng mã số vùng này để đưa sầu riêng nơi khác vào xuất khẩu là gian lận, vi phạm pháp luật: “Vấn đề mạo danh vùng trồng, sử dụng mã vùng trồng không đúng, dùng mã vùng trồng của vùng này nhưng lại lấy sầu riêng của nơi khác đưa vào xuất khẩu đó là hiện tượng gian lận, vi phạm pháp luật.”

Cảnh báo đã có, người dân nhiều lần phản ánh, nhưng những câu hỏi về nguồn gốc và chủ thể sử dụng một số mã số vẫn chưa được giải quyết dứt điểm. Điều đó đặt ra câu hỏi về toàn bộ quy trình cấp và quản lý mã số: từ lập hồ sơ, kiểm tra thực tế đến giám sát việc sử dụng mã sau khi được cấp.

Một mã số vùng trồng đúng phải trả lời được các câu hỏi: Vùng trồng ở đâu? Ai thực sự sản xuất? Sản phẩm từ vùng trồng đó đi đâu? Nếu không trả lời được, mã số không còn làm tròn chức năng truy xuất nguồn gốc, mà có thể trở thành kẽ hở cho gian lận, buôn bán, kinh doanh bất hợp pháp. Vấn đề này sẽ được đề cập ở bài 2: “Chợ ngầm” phía sau những “tấm hộ chiếu” sầu riêng.

Đắk Lắk đề nghị gỡ vướng để hơn 7.600 ha sầu riêng kịp vụ xuất khẩu

VOV.VN - Tỉnh Đắk Lắk đang khẩn trương hoàn thiện các điều kiện về mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc, đồng thời kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục và hạ tầng số, tạo thuận lợi cho xuất khẩu.