Nghị quyết 57: Cần thêm “bệ phóng” cho doanh nghiệp khởi nguồn từ viện, trường

Doanh nghiệp spin-off là doanh nghiệp được hình thành từ viện nghiên cứu, trường (công lập), tổ chức nghiên cứu khoa học và công nghệ công lập... để hoạt động nhằm kết nối tri thức với thị trường, thúc đẩy thương mại hóa công nghệ, sản phẩm hoặc các ý tưởng nghiên cứu, phát minh, sáng chế...

Chính sách đã có nhưng còn nhiều rào cản

Ngày 19/2/2025, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 193/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, nhằm kịp thời thể chế hóa các nhiệm vụ, giải pháp tại Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Đáng chú ý, Nghị quyết 193 cho phép tổ chức khoa học và công nghệ công lập, cơ sở giáo dục đại học công lập được thành lập hoặc tham gia thành lập doanh nghiệp theo mô hình spin-off; đồng thời được góp vốn vào doanh nghiệp để thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ do tổ chức sở hữu hoặc được giao quản lý, sử dụng.

Theo PGS. TS Đỗ Hương Lan, Trưởng phòng Quản lý khoa học, Trường Đại học Tài chính - Marketing, TP Hồ Chí Minh, mô hình doanh nghiệp spin-off hình thành từ viện nghiên cứu, trường, đại học... được xem là một cơ chế quan trọng nhằm kết nối tri thức với thị trường, thúc đẩy thương mại hóa công nghệ và hình thành các ngành, lĩnh vực kinh tế mới. Spin-off không chỉ là một hình thức tổ chức doanh nghiệp, mà còn là một phương thức chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế thông qua việc gắn kết chặt chẽ giữa hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ và nhu cầu của thị trường.

“Tuy nhiên, sự hình thành và phát triển của mô hình doanh nghiệp spin-off  không chỉ phụ thuộc vào yếu tố công nghệ hay năng lực của các chủ thể tham gia, mà chịu tác động trực tiếp từ tư duy quản lý và khung chính sách của Nhà nước. Thực tiễn cho thấy, cách tiếp cận quản lý trong thời gian dài còn mang nặng tính hành chính, thiên về kiểm soát đầu vào và bảo toàn tài sản công, chưa tạo đủ không gian thể chế và động lực cho hoạt động đổi mới sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu”, PGS Đỗ Hương Lan phân tích.

Việt Nam không thiếu những nhà khoa học, nhà sáng chế giỏi, không thiếu những phát minh, kết quả nghiên cứu chất lượng nhưng chúng ta lại thiếu một cơ chế tạo thuận lợi để đưa các kết quả nghiên cứu đó từ phòng thí nghiệm ra thị trường.

TS Nguyễn Hữu Xuyên, Trường Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ khoa học và công nghệ (Học viện Chiến lược khoa học và công nghệ) nhận định, doanh nghiệp spin-off không chỉ giúp thương mại hóa công nghệ mà còn đóng vai trò kết nối giữa nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp, thúc đẩy hình thành các doanh nghiệp khoa học công nghệ “tại chỗ” - đây cũng là nền tảng để xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn với các viện nghiên cứu và trường, đại học. Dù vậy, hiện nay việc hình thành các doanh nghiệp spin-off đang đối mặt với nhiều rào cản.

“Trong việc hình thành mô hình doanh nghiệp spin-off  đang có sự thiếu hụt về cơ chế định danh và cơ chế ưu đãi đặc thù – tức là vẫn chưa có bộ tiêu chí rõ ràng về doanh nghiệp spin-off và cũng chưa có cơ quan có thẩm quyền công nhận một doanh nghiệp là spin-off. Việc hỗ trợ hình thành doanh nghiệp khởi nguồn chưa thực sự gắn kết chặt chẽ với lợi ích, quyền lợi của nhà khoa học, nhất là quyền sở hữu, điều hành, khai thác tài sản trí tuệ và hưởng lợi từ kết quả nghiên cứu. Bên cạnh đó, bản thân các nhà khoa học chưa sẵn sàng đảm nhận vai trò doanh nhân, vẫn quen với việc công bố, nghiệm thu kết quả nghiên cứu hơn là tham gia vận hành doanh nghiệp, trong khi đó mô hình doanh nghiệp spin-off đòi hỏi nhóm nghiên cứu phải tham gia, điều hành trực tiếp. Ngoài ra, thiếu cơ chế gắn nghiên cứu với nhu cầu thực tế của thị trường khiến doanh nghiệp chưa thực sự đóng vai trò là đầu ra của hoạt động nghiên cứu. Vì vậy, spin-off chưa trở thành kênh thương mại hóa phổ biến”, TS Xuyên nói.

Cần chính sách “mở đường”

Hiện hành lang pháp lý cho mô hình thương mại hóa, hình thành doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off) từ kết quả nghiên cứu, phát minh, sáng chế, tài sản trí tuệ của Viện, trường, các tổ chức khoa học công nghệ chưa thực sự được hoàn thiện và cũng chưa có nhiều cơ chế, chính sách tạo động lực cho tính khác biệt, đặc thù, vượt trội gắn với nhà khoa học, viện/trường trong việc hình thành doanh nghiệp khởi nguồn - điều này khiến số lượng doanh nghiệp khởi nguồn ở Việt Nam còn rất hạn chế và phát triển chậm.

Theo TS Hoàng Thị Hải Yến, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), để hình thành và phát triển doanh nghiệp spin off cần định giá được tài sản trí tuệ.

“Giá trị của tài sản trí tuệ phụ thuộc rất lớn vào khả năng thương mại hóa thành công trong tương lai. Nếu định giá thấp, không đúng giá trị sẽ làm giảm động lực của nhà khoa học. Nhưng nếu định giá quá cao, người ra quyết định có thể đối mặt với rủi ro pháp lý, đặc biệt khi tài sản được hình thành từ ngân sách nhà nước. Cần thiết lập cơ chế bảo vệ người ra quyết định, ví dụ như miễn trừ trách nhiệm có điều kiện đối với các quyết định thực hiện đúng quy trình và thông tin đầy đủ. Việc định giá tài sản trí tuệ là yếu tố cốt lõi nhưng cũng là khâu yếu nhất khi hình thành doanh nghiệp spin-off. Vì vậy, để thúc đẩy hình thành doanh nghiệp spin-off, ngoài việc hoàn thiện pháp luật còn phải tạo môi trường an toàn để các chủ thể dám hành động”, TS Hải Yến phân tích.

Nghị quyết 57-NQ/TW đặt mục tiêu đến 2030: Nguồn nhân lực nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo đạt 12 người trên một vạn dân; có từ 40 - 50 tổ chức khoa học và công nghệ được xếp hạng khu vực và thế giới; số lượng công bố khoa học quốc tế tăng trung bình 10%/năm; số lượng đơn đăng ký sáng chế, văn bằng bảo hộ sáng chế tăng trung bình 16 - 18%/năm, tỉ lệ khai thác thương mại đạt 8 - 10%.

Doanh nghiệp spin-off chính là công cụ chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, phát triển thị trường khoa học và công nghệ, góp phần hình thành các ngành kinh tế mới dựa trên tri thức, PGS. TS Đỗ Hương Lan cho rằng, để phát triển, doanh nghiệp spin-off cần được xác định là định hướng chiến lược nhằm chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

“Phải thiết lập một khung thể chế linh hoạt, định hướng theo kết quả - đánh giá dựa trên đầu ra và tác động. Xây dựng cơ chế thị trường cho tài sản trí tuệ, hình thành hệ sinh thái trong đó tri thức có thể được giao dịch, chia sẻ và khai thác như một loại hàng hóa đặc biệt. Tái cấu trúc vai trò của Nhà nước trong hệ sinh thái spin-off theo hướng Nhà nước kiến tạo - thị trường dẫn dắt. Nhà nước cần chuyển từ can thiệp trực tiếp sang thiết kế cơ chế, giảm rào cản và tạo động lực. Cuối cùng, phải hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đồng bộ, trong đó các chủ thể không hoạt động tách rời mà gắn kết trong một chuỗi giá trị từ nghiên cứu – phát triển – thương mại hóa. Nếu thiếu sự đồng bộ này, các cải cách về chính sách hoặc thể chế riêng lẻ sẽ khó tạo ra tác động thực chất”, PGS Đỗ Hương Lan nêu quan điểm.

Nghị quyết 57: Giải pháp cho các công trình khoa học đang "nằm im" trên giấy

VOV.VN - Mục đích của việc nghiên cứu, phát minh, sáng chế khoa học công nghệ (KHCN) là tạo ra những giá trị khoa học trong thực tiễn và giá trị gia tăng về kinh tế nhằm mang lại lợi ích cho người dân, doanh nghiệp và xã hội. Tuy nhiên, quá trình này tại Việt Nam đang còn nhiều điểm nghẽn cần tháo gỡ...