Các hộ kinh doanh “ngại lớn” do e ngại nhiều thủ tục hành chính và cơ chế

Tại sao hộ kinh doanh “ngại lớn”?

Hộ kinh doanh là khu vực kinh tế đặc biệt quan trọng, đang sử dụng khoảng 10 triệu lao động. Khảo sát mới nhất gần đây của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam VCCI cho thấy, 96,7% hộ kinh doanh nói rằng các hoạt động buôn bán của họ là nguồn thu nhập chính của gia đình. Tiếp tục một khảo sát khác của VCCI hồi tháng 4/2026 đối với hơn 1.000 hộ kinh doanh tại các tỉnh, thành phố chỉ ra rằng, 81,5% hộ bị giảm doanh thu; 60,8% dự kiến duy trì quy mô hiện tại, 33% có định hướng thu hẹp hoặc tạm ngừng hoạt động, trong khi chỉ 1,8% hộ có kế hoạch mở rộng. Những con số này phản ánh rõ nét những khó khăn mà khu vực hộ kinh doanh đang phải đối mặt, đồng thời cũng cho thấy rằng hộ kinh doanh cũng đang chịu tác động không nhỏ từ quá trình thay đổi phương thức quản lý.

Chị Nguyễn Thị Hòa, hộ kinh doanh nông sản khô và các loại gia vị tại chợ Mỹ Tho, phường Nam Định (tỉnh Ninh Bình) chia sẻ, thời gian gần đây sức mua của người tiêu dùng kém và khá ảm đạm.

“Hiện tại tình hình kinh doanh của các hộ ở chợ chỉ lãi được chút ít, thậm chí chỉ hòa vốn. Hàng hóa lấy về tuy là đồ khô nhưng cũng có hạn sử dụng nhất định, nếu không bán hết thì phải chấp nhận bỏ đi, thế là lỗ vốn. Đó là còn chưa kể đến tiền thuê ki ốt ở chợ, dù không bán được hàng thì tiền thuê vẫn phải đóng đều đặn. Thật sự là hộ kinh doanh có rất nhiều gánh nặng phải lo lắng, một khi các gánh nặng này còn đè nặng lên vai thì chúng tôi sẽ chưa nghĩ tới việc trở thành doanh nghiệp nhỏ”, chị Thoa nói.

Tương tự, bà Hà Thị Lan, hộ kinh doanh tạp hóa ở chung cư Ruby2, phường Việt Hưng, thành phố Hà Nội cho hay, hiện nay sức ép đến từ việc suy giảm sức mua, cạnh tranh với siêu thị, bán hàng trực tuyến giá rẻ, hàng nhập khẩu và những thay đổi trong quản lý thuế đang tác động khá lớn đến các hộ kinh doanh.

“Các yêu cầu về hóa đơn, chứng từ đầu vào - đầu ra khi nhập/bán hàng khiến chúng tôi rất lúng túng vì hầu hết những hộ kinh doanh từ trước đến nay đều buôn bán đơn thuần và hàng năm đóng thuế theo quy định của Nhà nước với những quy trình đơn giản nhất. Nếu hỏi rằng trong tương lai chúng tôi có muốn chuyển đổi thành doanh nghiệp nhỏ không thì không phải là chúng tôi không muốn, mà là trước mắt hộ kinh doanh cần được tạo điều kiện kinh doanh thuận lợi nhất với các quy định dễ hiểu và đơn nhất, lúc ấy có dòng tiền thì chúng tôi mới dám nghĩ đến điều đó. Chứ bây giờ mọi thứ còn hết sức khó khăn thì chúng tôi chưa nghĩ đến việc chuyển đổi thành doanh nghiệp nhỏ”, bà Lan bày tỏ.

Một chuyên gia kinh tế (xin được giấu tên) cũng chia sẻ rằng, ông có người họ hàng xa vừa mới đăng ký thành lập hộ kinh doanh, bán hàng ở một khu chợ khá lớn và có tiếng tại Hà Nội. Nhưng vừa mới kinh doanh buôn bán chưa được chục ngày thì đoàn kiểm tra đã đến hỏi giấy tờ và kiếm tra nhiều thủ tục liên quan để xem có sai phạm gì không để phạt, khiến người nhà ông bị “nản” tâm lý kinh doanh.

“Vậy thì nếu hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp liệu công việc kiểm tra này có bớt đi không hay lại tăng thêm. Hộ kinh doanh hay doanh nghiệp một khi đã kinh doanh thì đa phần đều mong muốn mở rộng quy mô để tăng doanh thu nhưng vấn đề là các điều kiện cần và đủ từ cơ chế chính sách để hỗ trợ họ thì chúng ta lại chưa có. Hộ kinh doanh phải được kinh doanh có lãi trong môi trường kinh doanh an toàn, thuận lợi thì họ mới nghĩ đến việc chuyển đổi thành doanh nghiệp nhỏ, chứ còn khó khăn, lại buôn bán không dễ dàng thì dù chính sách có tạo thuận lợi thế nào đi nữa thì họ vẫn e ngại”, vị chuyên gia nói.

Cần cơ chế đủ mạnh để hộ kinh doanh “lớn lên”

Hiện nhiều hộ kinh doanh đang rất lo ngại các vấn đề liên quan đến thuế, quy định kiểm tra hàng giả, hàng nhái cũng như các hoạt động thanh tra, kiểm tra trong quá trình kinh doanh. Rồi là các quy định bắt buộc phải có hoá đơn, chứng từ đầu vào, nếu không có sẽ bị phạt khiến nhiều hộ kinh doanh hoang mang, theo TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, điều này khiến khu vực kinh tế nhỏ lẻ bắt đầu xuất hiện tâm lý bất an về khả năng tồn tại trong bối cảnh hiện nay

“Cách tiếp cận quản lý của chúng ta hiện nay dường như vẫn mang nặng tư duy coi các chủ thể kinh doanh là đối tượng quản lý thay vì xem họ là đối tác hay khách hàng trong quá trình quản trị quốc gia. Chính tư duy đó dẫn tới nhiều quy định có thể tạo ra tác động ngược lại trong thực tế. Đơn cử như một số hộ kinh doanh đã chia nhỏ quy mô hoạt động để né ngưỡng doanh thu hoặc nghĩa vụ thuế; hay như câu chuyện một số hộ kinh doanh và cơ sở kinh doanh hiện không muốn thực hiện các giao dịch lớn thông qua tài khoản ngân hàng mà chuyển sang giao dịch tiền mặt... Đây cũng là phản ứng hoàn toàn dễ hiểu khi chính sách tác động đến các cá nhân kinh doanh – như vậy chính sách đã không thúc đẩy được họ mở rộng quy mô, vì thế khi đề ra chính sách cần phải được đánh giá tác động cụ thể lên đối tượng chịu ảnh hưởng để có những tính toán đầy đủ hơn”, TS Bình nói.

Dù mục tiêu đạt 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 chỉ còn 4 năm nữa, nhưng TS Nguyễn Đình Cung, chuyên gia kinh tế cho rằng, thay vì tính toán chuyện bắt buộc hoặc khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp thì trước mắt cần tập trung tạo ra không gian kinh doanh thực sự thuận lợi để hộ kinh doanh phát triển và lớn mạnh.

“Việc chính thức hóa khu vực này là xu hướng tất yếu, nhưng cần có thời gian chuyển tiếp. Hiện bộ máy quản lý vẫn nặng tư duy kiểm soát, hệ thống thủ tục còn phức tạp, việc áp thêm các quy định pháp lý lên hàng triệu hộ kinh doanh có thể khiến họ không đủ khả năng tuân thủ và làm gia tăng chi phí hoạt động. Cần chấm dứt cách quản lý cứng nhắc đối với môi trường kinh doanh, bởi việc này sẽ tạo ra tâm lý bất an rất lớn cho người kinh doanh vì họ cảm thấy môi trường pháp lý thiếu rõ ràng, khó dự đoán và nhiều rủi ro - từ đó dẫn đến họ sẽ càng tìm cách đối phó để tự bảo vệ chính mình. Một khi môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn và có lợi, hộ kinh doanh sẽ tự nguyện chuyển đổi mà không cần bất kỳ sự ép buộc nào”, TS Cung phân tích.

Trợ lực để hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và vừa vươn lên

VOV.VN - Tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội sẽ xem xét, thông qua luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, kỳ vọng tháo gỡ hàng loạt khó khăn, thách thức của cộng đồng doanh nghiệp trong việc tiếp cận vốn, mặt bằng sản xuất, công nghệ và thị trường.