Gần 70 năm con người chinh phục vũ trụ

Từ cuộc chạy đua giữa hai siêu cường thời Chiến tranh Lạnh đến sự xuất hiện của các chuyến bay thương mại, hành trình chinh phục vũ trụ của nhân loại đã trải qua nhiều bước ngoặt quan trọng. Không gian không còn là lĩnh vực dành riêng cho các phi hành gia chuyên nghiệp, dù cơ hội tiếp cận vẫn có sự chênh lệch lớn giữa các quốc gia.

Theo thống kê được Al Jazeera công bố nhân Tuần lễ Không gian Thế giới 2026, những người từng bay vào không gian không chỉ gồm các phi hành gia chuyên nghiệp mà còn có cả hành khách trả tiền tham gia các chuyến bay thương mại.

Mặc dù ngày càng có nhiều quốc gia tham gia các hoạt động nghiên cứu và khám phá vũ trụ, Mỹ, Nga và Trung Quốc vẫn là những nước giữ vai trò nổi bật trong lĩnh vực đưa con người vào không gian.

Mỹ và Nga chiếm ưu thế trong cuộc đua không gian

Theo số liệu của Al Jazeera, Mỹ đứng đầu với 369 người từng bay vào không gian. Liên Xô trước đây và Nga hiện nay đứng thứ hai với tổng cộng 138 người. Trung Quốc đứng thứ ba với 29 người từng bay vào không gian, đồng thời là quốc gia thứ ba trên thế giới sau Liên Xô và Mỹ tự thực hiện thành công chuyến bay vũ trụ có người lái.

Tuy nhiên, việc xác định số người từng bay vào không gian còn phụ thuộc vào cách tính ranh giới giữa khí quyển Trái Đất và vũ trụ. Thống kê này được tính theo đường Kármán, ranh giới quy ước nằm ở độ cao 100 km so với mực nước biển, thường được sử dụng để xác định nơi bắt đầu của không gian.

Đến nay, các tổ chức vẫn chưa hoàn toàn thống nhất về độ cao đánh dấu điểm bắt đầu của không gian. Trong khi nhiều tổ chức quốc tế sử dụng mốc 100 km, quân đội Mỹ, Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) và Cục Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) cũng sử dụng ngưỡng 80 km để công nhận người đã bay vào không gian trong một số chương trình.

Dù được xác định theo cách nào, ranh giới này thực tế gần bề mặt Trái Đất hơn nhiều người hình dung. Nếu thu nhỏ Trái Đất bằng kích thước một quả táo, độ cao nơi không gian bắt đầu chỉ tương đương độ dày lớp vỏ của quả táo đó.

Ngoài sự khác biệt về ranh giới không gian, việc thống kê theo quốc gia cũng có những điểm cần lưu ý. Một số nhà du hành mang hai quốc tịch, trong khi những người khác từng thực hiện chuyến bay dưới quốc tịch của một quốc gia hiện không còn tồn tại, chẳng hạn như Liên Xô.

Hiện nay, hơn 80 quốc gia đã đưa vệ tinh lên quỹ đạo, nhưng số nước có công dân từng bay vào không gian chỉ hơn 50. Khoảng cách này phản ánh sự khác biệt giữa việc đưa vệ tinh lên quỹ đạo và khả năng thực hiện các chuyến bay vũ trụ có người tham gia.

Những dấu mốc lịch sử

Ngày 4/10/1957, Liên Xô phóng thành công Sputnik 1, vệ tinh nhân tạo đầu tiên bay quanh Trái Đất. Sự kiện này mở đầu kỷ nguyên không gian và thúc đẩy cuộc chạy đua chinh phục vũ trụ giữa Liên Xô và Mỹ trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Chưa đầy 4 năm sau, ngày 12/4/1961, nhà du hành vũ trụ Liên Xô Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào không gian. Trên tàu Vostok 1, ông hoàn thành một vòng bay quanh Trái Đất với vận tốc khoảng 27.400 km/h. Chuyến bay kéo dài 108 phút, sau đó Gagarin rời tàu và hạ cánh bằng dù.

Thành công của sứ mệnh chứng minh con người có thể chịu được quá trình phóng tàu, trạng thái không trọng lượng và hành trình trở về khí quyển, đồng thời mang lại lợi thế quan trọng cho Liên Xô trong cuộc đua không gian với Mỹ.

Ngày 10/10/1967, Hiệp ước Không gian vũ trụ chính thức có hiệu lực. Văn kiện được Mỹ, Anh và Liên Xô ký kết, đặt ra những nguyên tắc cơ bản về thăm dò và sử dụng không gian vì mục đích hòa bình, đồng thời quy định không quốc gia nào được tuyên bố chủ quyền đối với không gian và các thiên thể.

Chưa đầy hai năm sau, Mỹ đạt được một cột mốc quan trọng khác khi sứ mệnh Apollo 11 của NASA đưa con người lần đầu tiên hạ cánh xuống Mặt Trăng. Ngày 20/7/1969, Neil Armstrong trở thành người đầu tiên bước đi trên bề mặt Mặt Trăng.

Bên cạnh những thành tựu mang tính bước ngoặt, lịch sử du hành vũ trụ cũng cho thấy sự chênh lệch đáng kể về cơ hội tham gia giữa nam giới và nữ giới. Trong tổng số 746 người từng bay vào không gian theo thống kê của Al Jazeera, chỉ có 112 phụ nữ, tương đương khoảng 15%, tức cứ bảy người thì chỉ có khoảng một phụ nữ.

Người phụ nữ đầu tiên bay vào không gian là Valentina Tereshkova của Liên Xô, vào tháng 6/1963. Phải 20 năm sau, đến tháng 6/1983, Mỹ mới đưa nữ phi hành gia đầu tiên của nước này là Sally Ride vào không gian.

Dù vậy, tỷ lệ phụ nữ tham gia các chuyến bay đang gia tăng, trong đó có sự đóng góp đáng kể của hoạt động du lịch vũ trụ thương mại. Theo Al Jazeera, hơn một nửa số phụ nữ bay vào không gian kể từ năm 2020 tham gia với tư cách hành khách trả tiền hoặc khách mời trên các chuyến bay dưới quỹ đạo của Blue Origin.

Từ du lịch vũ trụ đến cuộc đua trở lại Mặt Trăng

Sự phát triển của các chuyến bay thương mại không chỉ mở rộng cơ hội tham gia mà còn làm thay đổi độ tuổi của những người có thể bay vào không gian.

Theo thống kê, khoảng 85% số người từng bay vào không gian thực hiện chuyến bay đầu tiên ở độ tuổi 30 hoặc 40, với độ tuổi trung vị là 40. Tuy nhiên, sự xuất hiện của du lịch vũ trụ đã mở rộng đáng kể khoảng tuổi của những người tham gia.

Oliver Daemen trở thành người trẻ nhất bay vào không gian khi thực hiện chuyến đi năm 2021, lúc mới 18 tuổi. Trong khi đó, Ed Dwight lập kỷ lục người cao tuổi nhất bay vào không gian ở tuổi 90 năm 8 tháng vào năm 2024, lớn hơn khoảng hai tháng so với William Shatner, nam diễn viên từng bay vào không gian năm 2021.

Trong khi các chuyến bay thương mại đưa ngày càng nhiều người tiếp cận không gian, những chương trình thám hiểm có người lái đang hướng tới các mục tiêu xa hơn, đặc biệt là đưa con người trở lại Mặt Trăng.

Tháng 4/2026, phi hành đoàn Artemis II của NASA hoàn thành chuyến bay vòng quanh Mặt Trăng, đạt khoảng cách 406.771 km tính từ Trái Đất. Đây là khoảng cách xa nhất mà con người từng đạt tới trong không gian, vượt kỷ lục do sứ mệnh Apollo 13 thiết lập năm 1970.

Theo kế hoạch, NASA sẽ triển khai Artemis III vào năm 2027. Đây là sứ mệnh thử nghiệm trên quỹ đạo Trái Đất, tập trung kiểm tra khả năng tiếp cận và ghép nối giữa tàu Orion với các tàu đổ bộ Mặt Trăng do SpaceX và Blue Origin phát triển.

Tiếp đó, NASA đặt mục tiêu thực hiện Artemis IV vào năm 2028, đưa các phi hành gia hạ cánh xuống khu vực gần cực nam Mặt Trăng. Nếu thành công, đây sẽ là lần đầu tiên con người trở lại bề mặt Mặt Trăng kể từ năm 1972.

Bên cạnh Mỹ, các quốc gia khác cũng đang thúc đẩy những kế hoạch riêng nhằm mở rộng năng lực du hành vũ trụ. Ấn Độ dự kiến thực hiện chuyến bay có người lái đầu tiên thuộc chương trình Gaganyaan vào năm 2027. Nếu thành công, nước này sẽ trở thành quốc gia thứ tư trên thế giới có khả năng tự phóng tàu đưa người vào không gian.

Trong khi đó, Trung Quốc đặt mục tiêu đưa các phi hành gia nước này đặt chân lên Mặt Trăng vào khoảng năm 2030.

Vũ khí trên quỹ đạo và khoảng trống của luật quốc tế

VOV.VN - Mỹ lần đầu thừa nhận đang triển khai vũ khí kiểm soát không gian trên quỹ đạo, làm dấy lên tranh luận về nguy cơ quân sự hóa không gian và khoảng trống của luật quốc tế.