Lũ quét Nepal - Trung Quốc: Himalaya cần một hệ thống cảnh báo vượt biên giới

Thảm họa lũ quét ở khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc cho thấy những hiểm họa từ vùng núi cao không dừng lại ở đường biên giới, đặt ra yêu cầu tăng cường chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm và phối hợp ứng phó trong toàn khu vực.

Một trận lũ không bắt đầu từ mưa

Điểm đáng chú ý nhất của thảm họa ngày 26/8 là đây không phải một trận lũ thông thường do mưa lớn. Nguồn nguy hiểm lần này đến từ chính những biến động trên vùng núi cao Himalaya. Theo các đánh giá ban đầu, một khối lượng lớn băng và đá từ sườn phía bắc Langtang Lirung có thể đã sạt xuống Lhende Khola. Khối vật liệu này có khả năng tạm thời chặn dòng chảy, sau đó bị phá vỡ, tạo ra dòng nước, bùn đất và đá lớn đổ xuống Bhotekoshi và Trishuli.

Trung tâm Quốc tế về Phát triển miền núi tích hợp (ICIMOD) cho biết, tại một số khu vực sông, mực nước có thể đã tăng 7-9 mét chỉ trong khoảng 30 phút. Theo các nhà khoa học của ICIMOD, một trận lở băng có thể là nguyên nhân dẫn đến lũ quét, nhưng chuỗi diễn biến chính xác vẫn cần được tiếp tục xác minh. Trong khi đó, chuyên gia về sông băng Mohd Farooq Azam cảnh báo môi trường băng tuyết Himalaya đang thay đổi nhanh chóng, trong khi năng lực ứng phó của con người chưa theo kịp.

Một phân tích đăng trên Nature India cho rằng, trong một số tình huống, người dân ở hạ lưu có thể chỉ có 5-30 phút để nhận cảnh báo và sơ tán trước khi dòng lũ ập tới. Trên toàn Himalaya hiện có hơn 200 hồ băng được đánh giá là có nguy cơ rất cao đối với cộng đồng phía hạ lưu.

Himalaya là nơi bắt nguồn của nhiều hệ thống sông lớn và liên kết trực tiếp với Nepal, Trung Quốc, Ấn Độ, Bhutan, Pakistan và Bangladesh. Theo ICIMOD, Hindu Kush-Himalaya là nơi bắt nguồn của 10 hệ thống sông lớn ở châu Á, cung cấp nước cho khoảng 1,9 tỷ người sống trong các lưu vực sông ở khu vực thượng nguồn và hạ nguồn. Điều đó có nghĩa là một biến động ở vùng núi cao có thể nhanh chóng trở thành vấn đề của những cộng đồng cách đó hàng trăm km.

Trận lũ quét vừa qua là một ví dụ rõ ràng và đây không phải lần đầu khu vực này chứng kiến thảm họa như vậy. Hồi tháng 7/2025, một trận lũ lớn trên sông Lhende tràn vào sông Bhotekoshi, làm ít nhất 9 người thiệt mạng, 19 người mất tích, cuốn trôi cây cầu nối Nepal với Trung Quốc, đồng thời phá hủy nhiều đoạn đường, hạ tầng tại cửa khẩu Rasuwagadhi và các công trình thủy điện.Việc thảm họa tái diễn trên cùng một khu vực cho thấy đây không còn là những sự cố riêng lẻ, mà là một dạng rủi ro mới cần được quản lý ở quy mô toàn khu vực.

Cảnh báo sớm phải vượt qua biên giới

Sau thảm họa, vấn đề chia sẻ dữ liệu giữa Nepal và Trung Quốc một lần nữa được đặt ra. Nepal đã đề nghị Trung Quốc tăng cường cung cấp thông tin về sông băng, mực nước và các khu vực có nguy cơ. Hai nước cũng thảo luận về việc lập bản đồ các hồ băng và những khu vực nguy hiểm.

Một số quan chức Nepal cho rằng thông tin nhận được chưa đủ để hỗ trợ công tác chuẩn bị. Trong khi đó, Trung Quốc khẳng định đã chia sẻ thông tin kịp thời và cho rằng việc quan trắc tại những khu vực núi cao, hẻo lánh gặp nhiều khó khăn.

Các chuyên gia lưu ý rằng không thể quy nguyên nhân thảm họa cho việc thiếu dữ liệu. Nhưng tranh luận này cho thấy một vấn đề lớn hơn: nếu thiên tai diễn ra trong một hệ thống núi và sông liên kết nhiều quốc gia, thì dữ liệu cũng không thể bị giới hạn bởi đường biên giới. Trên thực tế, Himalaya đang cần hệ thống cảnh báo sớm tốt hơn, quy định chặt chẽ hơn và nâng cao nhận thức cộng đồng.

Đây cũng là vấn đề đặc biệt đáng quan tâm đối với Ấn Độ. Tháng 10/2023, bang Sikkim của Ấn Độ cũng từng hứng chịu một trận lũ lớn trên sông Teesta sau sự cố liên quan đến hồ băng South Lhonak. Nghiên cứu của các nhà khoa học được ICIMOD công bố cho thấy sự sụp đổ của khối đất đá và băng xuống hồ đã tạo ra một bức tường nước cao khoảng 20 mét, giải phóng khoảng 50 triệu mét khối nước xuống sông Teesta. Dòng lũ sau đó cuốn theo bùn đất, phá hủy cầu đường, nhà cửa và nhiều công trình thủy điện. Dự án thủy điện Chungthang công suất 1.200 MW bị phá hủy nghiêm trọng.

Biến đổi khí hậu khiến hiểm họa khó đoán hơn

Các nhà khoa học thận trọng khi nói về nguyên nhân. Không thể đơn giản kết luận rằng trận lũ tại Nepal là do biến đổi khí hậu. Nhưng có một xu hướng ngày càng rõ là nhiệt độ tăng đang làm thay đổi môi trường băng tuyết Himalaya.

Sông băng thu hẹp, lớp đất đóng băng tan, sườn núi mất ổn định và nhiều hồ băng mở rộng. Những thay đổi này có thể tạo ra một chuỗi nguy hiểm: sạt lở băng và đá, vỡ hồ, lũ quét và tiếp đó là sạt lở ở hạ lưu. Các chuyên gia vì thế cho rằng thách thức của Himalaya không chỉ là thiên tai mạnh hơn, mà còn là thiên tai khó dự đoán hơn.

Vì vậy, bài học lớn nhất từ thảm họa Nepal không phải là quốc gia nào phải chịu trách nhiệm nhiều hơn, mà là các nước có thể phát hiện nguy cơ sớm đến đâu và người dân có thêm bao nhiêu thời gian để chạy đến nơi an toàn.

Himalaya cần một mạng lưới cảnh báo rộng hơn

Những thảm họa liên tiếp tại Nepal, Trung Quốc và Ấn Độ đang cho thấy một thực tế: trước những biến động ngày càng khó lường ở vùng núi cao, chỉ ứng phó sau khi thiên tai xảy ra là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải phát hiện sớm nguy cơ và đưa cảnh báo đến với người dân trước khi dòng lũ, băng đá hay sạt lở tràn xuống các khu dân cư.

Theo các chuyên gia, điều này đòi hỏi tăng cường theo dõi sông băng và các sườn núi có nguy cơ bằng vệ tinh, cảm biến và camera; chia sẻ nhanh hơn dữ liệu về sông băng, lượng mưa và mực nước; đồng thời xây dựng những hệ thống cảnh báo có thể truyền thông tin trực tiếp tới chính quyền địa phương và cộng đồng ở hạ lưu.

Nhưng để làm được điều đó, sự phối hợp giữa các quốc gia Himalaya cũng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Bởi một biến động xảy ra ở vùng núi cao có thể nhanh chóng tạo ra tác động ở một quốc gia khác phía hạ lưu.

Ngày 26/8, giới chức các nước trong khu vực Hindu Kush-Himalaya kêu gọi tăng cường hợp tác để ứng phó với những rủi ro khí hậu không dừng lại ở biên giới quốc gia. Đến ngày 30/8, Sadhguru (Jaggi Vasudev), nhà lãnh đạo tinh thần và người sáng lập Isha Foundation, cũng kêu gọi các quốc gia trong khu vực, trong đó có Nepal, Ấn Độ, Trung Quốc, Pakistan và Bhutan, tăng cường đoàn kết và cùng hành động trước những tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu.

Có lẽ điều Himalaya cần lúc này không phải là một cơ chế quá lớn hay phức tạp ngay lập tức, mà trước hết là một mạng lưới kết nối tốt hơn: nơi dữ liệu được chia sẻ nhanh hơn, cảnh báo được truyền đi sớm hơn và người dân ở hạ lưu có thêm thời gian để tự bảo vệ mình.

Lũ quét ở Nepal-Trung Quốc: Hàng trăm thi thể chưa xác định được danh tính

VOV.VN - Tính đến thời điểm hiện tại, Nepal ghi nhận 788 người thiệt mạng, trong khi phía Trung Quốc gi nhận 16 người thiệt mạng trong trận lũ quét kinh hoàng tại khu vực biên giới giữa 2 nước.