Mỹ rút quân, bất ổn có trở lại Iraq?

Ngày 30/9 đánh dấu thời điểm Mỹ đóng cửa căn cứ quân sự lớn cuối cùng tại Iraq, kết thúc một chương kéo dài hơn hai thập kỷ kể từ khi Washington đưa quân vào nước này năm 2003.

Tổng thống Donald Trump cho rằng Mỹ không còn cần duy trì lực lượng quân sự tại Iraq. Trong chuyến thăm Nhà Trắng của Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi hồi tháng 7, ông Trump nói: “Chúng tôi không nghĩ rằng mình còn cần quân đội ở đó nữa”, đồng thời gọi ông Zaidi là “một nhà vô địch mới”.

Nhưng sự rút lui của Mỹ diễn ra trong một hoàn cảnh phức tạp. Cuộc chiến đang chưa có hồi kết giữa Mỹ và Iran đã khiến Iraq một lần nữa trở thành địa bàn cạnh tranh và xung đột. Các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn vẫn có hàng chục nghìn thành viên, sở hữu vũ khí và có ảnh hưởng đáng kể trong hệ thống chính trị Iraq. Đây chính là “ngòi nổ” trong tương lai tại quốc gia Trung Đông này.

Rút quân nhưng chưa rút khỏi khu vực

Việc Mỹ rút quân khỏi Iraq được thực hiện theo thỏa thuận đạt được giữa chính quyền Tổng thống Joe Biden và chính phủ Iraq trước đó, theo đó lực lượng Mỹ sẽ rời Iraq trong năm 2026.

Washington tuyên bố chấm dứt hoạt động quân sự chính thức tại Iraq, nhưng vẫn duy trì các năng lực tình báo, giám sát và một số năng lực khác trong khu vực có thể được sử dụng để hỗ trợ hoạt động tại Iraq. Một số lính thủy đánh bộ Mỹ vẫn ở lại để bảo vệ các cơ sở ngoại giao. Các nhà thầu Mỹ tiếp tục hỗ trợ duy trì đội máy bay chiến đấu F-16 và xe tăng do Mỹ sản xuất của Iraq.

Tại Erbil, căn cứ quân sự lớn cuối cùng của Mỹ, quân đội Mỹ đang vận chuyển thiết bị và nhân sự ra khỏi khu vực để đáp ứng thời hạn rút quân. Hệ thống phòng không Patriot cũng đã được đưa khỏi căn cứ này. Các hệ thống phòng không còn lại nhiều khả năng sẽ tập trung bảo vệ Đại sứ quán Mỹ ở Baghdad và lãnh sự quán tại Erbil.

Như vậy, việc rút quân không đồng nghĩa Mỹ hoàn toàn rời khỏi Iraq. Washington vẫn duy trì một số năng lực và nhân sự cần thiết, nhưng vai trò quân sự trực tiếp của Mỹ tại nước này sẽ giảm đáng kể. Trách nhiệm an ninh sẽ được chuyển sang chính phủ Iraq với việc kiểm soát các nhóm vũ trang và ngăn lãnh thổ Iraq trở thành địa bàn tấn công nhằm vào Mỹ hoặc các nước khác.

Một quan chức Mỹ cấp cao cho biết Washington đã nói rõ với Baghdad rằng Iraq cần duy trì chủ quyền và ngăn các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn tiến hành các cuộc tấn công từ lãnh thổ nước này.

Bài toán giải giáp dân quân

Đây là một trong những thách thức lớn nhất đối với Thủ tướng Ali al-Zaidi. Trong cuộc gặp tại Nhà Trắng hồi tháng 7, ông Zaidi công bố thời hạn ngày 30/9 để các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn bàn giao vũ khí. “Không có lý do gì để họ tồn tại sau ngày 30/9”, ông nói.

Chính quyền Trump đặt nhiều kỳ vọng vào ông Zaidi trong việc giải giáp các lực lượng dân quân, vốn có số lượng lên tới hàng chục nghìn người và bao gồm các nhóm bán quân sự nhận tài chính hoặc vũ khí từ Iran.

Một số nhóm đã tuyên bố sẵn sàng hợp tác với chính phủ. Thiếu tướng Saad Maan, người phát ngôn quân đội Iraq, cho biết một số lực lượng đã giao nộp vũ khí và những nhóm khác đang lên kế hoạch làm điều tương tự. Tuy nhiên, không phải tất cả đều chấp nhận.

Kazem al-Fartousi, người phát ngôn của Kata’ib Sayyid Al-Shuhada, một lực lượng bán quân sự bị Mỹ liệt vào danh sách tổ chức khủng bố, bác bỏ khả năng chính phủ có thể buộc nhóm này giải giáp. Lực lượng này tuyên bố đang cùng các nhóm dân quân khác đang nắm giữ những vị trí quan trọng trong các bộ của chính phủ cũng như hàng chục ghế trong Quốc hội Iraq. Các nhóm này từng đóng vai trò trong quá trình lựa chọn ông Zaidi làm thủ tướng sau cuộc bầu cử năm ngoái.

“Chính phủ này là kết quả mà chúng tôi góp phần tạo ra”, ông al-Fartousi nói.

Trong khi đó, ông Zaidi và các cấp phó đang thảo luận khả năng lùi thời hạn giải giáp sang năm sau. Người phát ngôn của Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Iraq Sabah Al-Nu’man cho biết Cơ quan Chống khủng bố đang thúc đẩy chiến lược kiểm soát vũ khí và đưa toàn bộ vũ khí dưới quyền nhà nước.

Nhưng khả năng thực hiện mục tiêu này trong thời gian ngắn vẫn là một câu hỏi lớn.

Iran củng cố ảnh hưởng

Các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn đã có ảnh hưởng sâu rộng tại nước láng giềng Iraq trong nhiều năm. Tuy nhiên, theo các quan chức Mỹ đương nhiệm và đã nghỉ hưu cùng các chuyên gia quốc phòng, Tehran đã tăng cường hỗ trợ cho các nhóm này kể từ khi Mỹ bắt đầu chiến dịch không kích Iran hồi tháng 2.

“Dòng chảy” súng bộ binh, máy bay không người lái và tên lửa tầm ngắn từ Iran ban đầu chậm lại khi Tehran tập trung đối phó với Mỹ, nhưng đã tăng trở lại trong mùa hè. Một quan chức Mỹ cho biết những cuộc tấn công gần đây đã sử dụng tên lửa tầm xa và máy bay không người lái, cho thấy năng lực vũ khí của các lực lượng này có thể đã được nâng cấp.

Trong tháng này, một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái mà Saudi Arabia cho rằng được phóng từ Iraq gần biên giới Iran đã khiến đường ống dẫn dầu Đông - Tây của Saudi Arabia tạm thời phải đóng cửa. Đây là tuyến vận chuyển ngày càng quan trọng trong bối cảnh Iran đã làm gián đoạn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. Các cuộc tấn công khác cũng gây thiệt hại cho một trung tâm ngoại giao và hậu cần của Mỹ tại sân bay Baghdad.

Một quan chức Mỹ từng phụ trách các vấn đề Trung Đông, Victoria Taylor, cho rằng các nhóm dân quân tồn tại bởi Iran muốn duy trì chúng như một công cụ gây sức ép đối với chính phủ Iraq và Mỹ trong khu vực.

“Điều đó sẽ tiếp tục xảy ra sau khi binh sĩ Mỹ rời đi”, bà nói.

Hệ quả chính trường

Ảnh hưởng của các nhóm dân quân không chỉ nằm ở khả năng quân sự. Sau khi tham gia cuộc chiến chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS), một số lực lượng dân quân được sáp nhập vào hệ thống chính trị Iraq, thành lập các đảng phái và có tiếng nói trong việc lựa chọn thủ tướng.

Các thành viên của những nhóm này cũng nắm giữ những vị trí có ảnh hưởng trong Bộ Giáo dục, cơ quan thuế và hải quan. Điều đó khiến nỗ lực giải giáp trở nên phức tạp hơn nhiều so với việc thu hồi vũ khí.

Một số nhóm dân quân hiện vừa là lực lượng vũ trang, vừa có vai trò chính trị và kinh tế. Chính sự đan xen này tạo ra thách thức đối với bất kỳ chính phủ Iraq nào muốn tập trung toàn bộ quyền kiểm soát vũ lực vào nhà nước.

Thủ tướng Zaidi, người từng là doanh nhân và chưa giữ chức vụ công trước khi trở thành thủ tướng hồi tháng 5, được chính quyền Trump coi là một đối tác có thể hợp tác. Ông Zaidi sở hữu ngân hàng, công ty bảo hiểm cùng các doanh nghiệp truyền thông và xây dựng. Ngân hàng của ông từng bị Bộ Tài chính Mỹ cấm giao dịch bằng USD năm 2024 do nghi ngờ hỗ trợ tài chính cho Iran và các lực lượng liên quan. Ông Zaidi phủ nhận những giao dịch này, trong khi các quan chức Mỹ trước đây cho rằng ông không trực tiếp liên quan.

Một vòng lặp lịch sử?

Quan hệ giữa Iraq và Iran vốn có lịch sử phức tạp. Hai nước từng tiến hành cuộc chiến kéo dài gần 8 năm, kết thúc trong thế giằng co năm 1988 với hàng trăm nghìn người được cho là thiệt mạng.

15 năm sau, Mỹ tiến hành cuộc tấn công Iraq nhằm lật đổ Saddam Hussein, dựa trên những cáo buộc của chính quyền Tổng thống George W. Bush rằng nhà lãnh đạo Iraq sở hữu vũ khí hủy diệt hàng loạt. Những cáo buộc này sau đó được chứng minh là không đúng. Gần 4.500 binh sĩ Mỹ và tới 300.000 người Iraq đã thiệt mạng trong những năm tiếp theo. Sự hỗn loạn sau cuộc chiến tạo điều kiện để Iran mở rộng ảnh hưởng tại Iraq, quốc gia có phần lớn dân số theo Hồi giáo dòng Shiite, tương đồng với Iran.

Trong quãng thời gian đó, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran đã hỗ trợ tổ chức các nhóm vũ trang tấn công binh sĩ Mỹ nhằm buộc Washington rời khỏi Iraq, đồng thời cung cấp tên lửa, vũ khí xuyên giáp và các loại vũ khí khác cho các lực lượng dân quân.

Mỹ từng rút quân khỏi Iraq năm 2011 sau khi kết thúc giai đoạn chiến tranh ban đầu. Nhưng chỉ ba năm sau, binh sĩ Mỹ trở lại để chống IS, lực lượng cực đoan dòng Sunni từ Syria tràn sang Iraq. Hàng nghìn cuộc không kích của Mỹ đã hỗ trợ lực lượng Iraq và Syria đánh bại IS. Tuy nhiên, trong quá trình đó, các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn đã củng cố vị trí.

Giờ đây, khi Mỹ một lần nữa rút quân, câu hỏi đặt ra là liệu Iraq có thể tránh lặp lại vòng xoáy bất ổn trước đây hay không. 

Đối với Iraq, thách thức sau khi Mỹ rút quân không chỉ là bảo đảm an ninh. Đó còn là việc khẳng định quyền kiểm soát của nhà nước đối với vũ lực, duy trì chủ quyền trước sức ép từ bên ngoài và ngăn đất nước một lần nữa trở thành chiến trường cho các cuộc đối đầu khu vực. Trong khi đó, với các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn, việc Mỹ rút quân có thể khép lại một thời kỳ đối đầu trực tiếp, nhưng chưa làm mất đi những động lực đã giúp họ củng cố vị thế tại Iraq.

Điều này khiến tương lai an ninh của Iraq phụ thuộc ngày càng nhiều vào khả năng Baghdad tự kiểm soát các lực lượng vũ trang trong nước, trong khi cân bằng giữa những ảnh hưởng bên ngoài đang ngày càng gay gắt.

Lực lượng Mỹ và Italy hoàn tất rút quân khỏi Iraq

VOV.VN - Liên minh quốc tế chống khủng bố do Mỹ dẫn đầu đã rút khỏi Iraq, với việc Ngoại trưởng Iraq và Bộ Quốc phòng Italy lần lượt tuyên bố về việc Mỹ và Italy hoàn tất việc rút quân.