Mỹ và Iran cần “khoảnh khắc thức tỉnh” trước khi quá muộn

Đà chiến sự theo cấp số nhân

Sau hơn 10 ngày giao tranh khiến thỏa thuận ngừng bắn vốn đã mong manh giờ thành sụp đổ, cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran tiến sát hơn ngưỡng nguy hiểm. Các đòn trả đũa ngày qua ngày có sức tàn phá tăng theo cấp số nhân, đồng nghĩa với một cuộc chiến dây chuyền vượt quá khả năng kiểm soát.

Xu hướng chiến trường đang cho thấy khả năng đó ngày càng hiện thực. Nhưng giới phân tích cho rằng cả hai bên đều khó có thể chịu đựng được một cuộc chiến mở rộng, xét cả về kinh tế lẫn chính trị trong nước.

Trong những ngày qua, Tehran và Washington đã tung ra những đòn tấn công nhanh chóng vượt ra ngoài phạm vi các mục tiêu quân sự, từng bước nâng mức độ rủi ro của các đòn đánh. Cả hai bên đã tấn công các cơ sở cung cấp nước và nhà máy khử muối, đe dọa cắt nguồn cung điện, nước của của hàng chục nghìn người dân, thậm chí còn có thể gây chết người, tại Vùng Vịnh.

Hoạt động giao thông qua eo biển Hormuz – tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới – một lần nữa bị cả Iran và Mỹ chặn đứng, trong khi Mỹ tái áp đặt lệnh phong tỏa các cảng của Iran. Cường độ của các cuộc không kích của Mỹ vào Iran gia tăng dữ dội làm dấy lên lo ngại Washington có thể đang chuẩn bị điều kiện cho một hành động can thiệp trên bộ tại khu vực này.

Trong khi đó, các cuộc tấn công của Iran nhằm vào lực lượng Mỹ tại Jordan đã khiến 3 binh sĩ Mỹ thiệt mạng và hàng chục người bị thương. Diễn biến này đưa cái giá về sinh mạng của cuộc chiến đến gần hơn với công chúng Mỹ; đồng thời làm suy yếu hình ảnh về ưu thế quân sự tuyệt đối mà chính quyền Tổng thống Donald Trump muốn thể hiện.

“Đây là thời khắc thức tỉnh đối với cả hai bên”, Ellie Geranmayeh, chuyên gia về Iran tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu nhận định. “Hoặc họ lựa chọn lối thoát ngoại giao ngay lúc này, hoặc phải đối mặt với nguy cơ để cuộc chiến vượt khỏi giới hạn”.

Cả khu vực có thể chìm trong “biển lửa”

Khi phạm vi mục tiêu của cả hai bên ngày càng mở rộng, không gian địa lý của các hoạt động tác chiến cũng có nguy cơ lan rộng theo.

Các cuộc tấn công trả đũa liên tiếp nhằm vào cơ sở hạ tầng tại Iran và các quốc gia Arab Vùng Vịnh có thể nhanh chóng gây hậu quả nghiêm trọng đối với dân thường trong khu vực. Iran đã cảnh báo rằng nếu phải hứng chịu thiệt hại đủ lớn, nước này sẽ nhắm vào những cơ sở trọng yếu tại các quốc gia láng giềng có vai trò thiết yếu đối với nguồn cung năng lượng quốc tế.

Saudi Arabia, đồng minh của Mỹ, tuần trước đã tấn công một sân bay do lực lượng Houthi thân Iran kiểm soát tại Sanaa, Yemen.

Theo bà Geranmayeh, động thái này làm gia tăng khả năng Tehran kêu gọi các đồng minh tại Yemen phong tỏa Bab al-Mandab, tuyến hàng hải chiến lược nối Biển Đỏ với Vịnh Aden. Nếu điều này xảy ra, những rủi ro đối với kinh tế toàn cầu sẽ nhanh chóng trở nên nghiêm trọng hơn, đặc biệt trong bối cảnh giao thông qua eo biển Hormuz đã bị gián đoạn.

Cái giá của việc đẩy nhanh vòng xoáy xung đột sẽ là rất lớn đối với cả hai bên, thậm chí vượt ra ngoài kịch bản chiến tranh ban đầu.

Chính quyền Tổng thống Trump và ban lãnh đạo cứng rắn mới của Iran đều đang đối mặt với những rủi ro kinh tế và chính trị tương tự những yếu tố từng buộc 2 bên tham chiến phải ký một “biên bản ghi nhớ” với nội dung tương đối mơ hồ chỉ một tháng trước.

Bên cạnh đó, những tổn thất mà cuộc chiến gây ra cho kinh tế toàn cầu kể từ cuối tháng 2 vẫn chưa hoàn toàn lắng xuống. Việc tiếp tục mở rộng một cuộc chiến vốn không được công chúng ủng hộ có nguy cơ gây bất lợi hơn cho các đồng minh Cộng hòa của Tổng thống Trump trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới.

Về phía Iran, nền kinh tế nước này đã ở trong tình trạng đặc biệt khó khăn ngay trước chiến tranh, dẫn tới làn sóng bất bình của người dân trên toàn quốc. Giờ đây, sau những hậu quả thảm khốc trên diện rộng, chính quyền Tehran phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng kinh tế nguy hiểm hơn, trong khi lệnh phong tỏa của Mỹ đối với tàu thuyền của Iran sẽ còn gây ra những thiệt hại mới.

Thử thách thời gian và sức chịu đựng

Điều trớ trêu là dù Mỹ và Iran đều hiểu mất mát sẽ còn tăng theo cường độ giao chiến, nhưng đó lại là yếu tố thúc đẩy hai bên tiến hành những cuộc tấn công mạo hiểm hơn nhằm gia tăng sức ép lên đối phương.

Logic là ai chịu đựng tổn thất kém hơn sẽ phải nhượng bộ. “Cuộc xung đột giờ đây đã trở thành một cuộc chạy đua với thời gian và một cuộc chiến về sức chịu đựng”, Hamidreza Azizi, chuyên gia an ninh Iran tại Viện Các vấn đề Quốc tế và An ninh Đức, nhận định trên mạng xã hội.

“Câu hỏi mang tính quyết định sẽ là liệu tình hình kinh tế và cơ sở hạ tầng ngày càng xấu đi của Iran diễn ra nhanh hơn, hay giá năng lượng toàn cầu sẽ tăng mạnh hơn do bất ổn tại eo biển Hormuz”.

Không có lựa chọn dễ dàng cho cả hai bên

Theo Farzan Sabet, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu Quốc tế và Phát triển Geneva ở Thụy Sĩ, cảm giác rằng thời gian đang cạn dần có thể là yếu tố thúc đẩy Iran tiến hành các cuộc tấn công vào tàu thuyền, khởi đầu cho vòng xoáy leo thang mới nhất.

Tuy nhiên, mục tiêu của Tehran có thể không phải là mở rộng chiến tranh, mà là tận dụng những lợi thế chiến lược khi chúng vẫn còn tồn tại. Đó là eo biển Hormuz.

“Họ nhận thấy đòn bẩy của mình trong việc kiểm soát eo biển đang suy giảm nhanh chóng”, ông Sabet nói, đề cập đến việc Mỹ trong thời gian ngừng bắn đã khuyến khích các tàu thuyền đi qua tuyến hàng hải này mà không chịu sự giám sát của Iran.

Theo ông Memarian, các cuộc tấn công của Iran nên được nhìn nhận nhiều hơn như một nỗ lực nhằm “duy trì vị thế của mình trong các đàm phán bí mật nào đó”, thay vì tín hiệu cho thấy Tehran muốn giành chiến thắng cuối cùng bằng quân sự.

Tuy nhiên, chiến thuật này chưa chắc đã đạt được mục tiêu. Nguy cơ những cuộc tấn công như vậy làm bùng phát sự phẫn nộ trong công chúng Mỹ, hoặc đơn giản là khiến Tổng thống Trump nổi giận, và đưa nhà lãnh đạo Mỹ vào vị thế phải có hành động quân sự đáp trả.

Ở bên kia chiến tuyến, ông Trump cũng đang cạn dần phương án để giải quyết ổn thỏa cuộc khủng hoảng Iran. Theo ông Sabet, từ nay đến đầu hoặc giữa tháng 8, chính quyền Tổng thống Trump có thể tìm cách làm suy yếu giới lãnh đạo Iran về mặt quân sự hoặc phá hủy khả năng kiểm soát giao thông qua eo biển Hormuz bằng các cuộc tấn công bất đối xứng. Tuy nhiên, hiện có rất ít dấu hiệu cho thấy Mỹ có thể dễ dàng đạt được mục tiêu đó.

“Tôi hoài nghi rằng một đợt leo thang đơn lẻ của Mỹ có thể làm thay đổi đáng kể tính toán của Iran”, ông Farzan Sabet nói. “Nó sẽ phải là một điều gì đó thực sự gây chấn động”.

Một phương án có khả năng tạo ra tác động như vậy là Mỹ tiến hành chiến dịch trên bộ, nhiều khả năng nhằm vào một hòn đảo ở phía Nam Iran gần eo biển Hormuz. Tuy nhiên, chính quyền Trump vẫn đang dè dặt với lựa chọn này do quá nhiều rủi ro: từ nguy cơ thương vong lớn cho đến khả năng bị cuốn vào một chiến dịch chiếm đóng kéo dài.

Nếu ông Trump thực sự cân nhắc một chiến dịch như vậy, ông Sabet cho rằng, nó nhiều khả năng chỉ diễn ra sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, khi những rủi ro chính trị đối với Tổng thống Mỹ giảm bớt.

Những phân tích cho thấy ngưỡng chịu đựng của cả Mỹ và Iran vẫn còn đủ cho hành động quân sự tiếp diễn. Vì thế, những ngày sắp tới vẫn đặc biệt nguy hiểm.

Thách thức lớn nhất hiện nay là cả Washington và Tehran đều muốn sử dụng sức mạnh quân sự để cải thiện vị thế của mình trước một tiến trình ngoại giao có thể xảy ra. Nhưng chính chiến lược đó lại làm gia tăng nguy cơ phá hủy hoàn toàn cơ hội đàm phán. Và người ta e ngại rằng mọi thứ chỉ có thể dừng lại khi không gì có thể cứu vãn được.

Mỹ và Iran tiếp tục giao tranh dù cùng phát đi tín hiệu đàm phán

VOV.VN - Dù cùng với việc phát đi tín hiệu sẵn sàng đàm phán, cả Mỹ và Iran tối qua tiếp tục dội hỏa lực nhằm vào nhau. Quân đội Mỹ mở đợt không kích mới vào Iran, trong khi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran phóng tên lửa tấn công quốc gia A rập có đặt căn cứ Mỹ.