Trong cuộc hội đàm giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tuần này, vấn đề đất hiếm là một trong những vấn đề nằm ở vị trí trung tâm trong chương trình nghị sự. Đây không chỉ là câu chuyện về thương mại, mà còn là cuộc cạnh tranh chiến lược xoay quanh những vật liệu đang giữ vai trò nền tảng cho cả sức mạnh kinh tế lẫn an ninh quốc gia của thế kỷ XXI.

Các nguyên tố đất hiếm hiện diện trong hầu hết những công nghệ quan trọng nhất của thời đại: xe điện, tua-bin gió, điện thoại thông minh, trung tâm dữ liệu, thiết bị điện tử tiên tiến, tên lửa, hệ thống radar và máy bay chiến đấu. Nói cách khác, bên nào kiểm soát chuỗi cung ứng đất hiếm sẽ nắm trong tay một phần đáng kể quyền lực công nghệ toàn cầu.

Hiện nay, lợi thế đó gần như thuộc về Bắc Kinh. Tuy nhiên, trong dài hạn, Mỹ vẫn còn một con đường khác để giảm bớt sự phụ thuộc chiến lược này, thông qua việc thu hồi và tái chế các nam châm đất hiếm từ khối lượng rác thải điện tử khổng lồ mà nền kinh tế Mỹ tạo ra mỗi năm.

Nguyên nhân do đâu?

Việc Trung Quốc áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với một số nguyên tố đất hiếm và nam châm liên quan vào năm 2025 đã phơi bày rõ ràng điểm yếu của Mỹ. Lệnh hạn chế này lập tức giáng một đòn mạnh vào chuỗi cung ứng công nghệ, quốc phòng và công nghiệp ô tô của Washington. Dù cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập tại Hàn Quốc hồi tháng 10/2025 đã mang lại một thỏa thuận đình chiến thương mại kéo dài một năm, nhưng đây thực chất chỉ là giải pháp tạm thời chứ chưa thể giải quyết triệt để gốc rễ của cuộc khủng hoảng.

Trong tương lai gần, Mỹ có thể vẫn chưa thể thoát khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc về đất hiếm. Các mỏ của Trung Quốc hiện sản xuất khoảng 70% nguồn cung đất hiếm toàn cầu. Nhưng lợi thế lớn nhất của Bắc Kinh không nằm ở khai thác, mà ở năng lực chế biến, tách chiết và sản xuất nam châm. Trung Quốc kiểm soát khoảng 90% ngành chế biến đất hiếm nặng trên thế giới và sản xuất phần lớn nam châm vĩnh cửu đất hiếm - linh kiện quan trọng cho hàng loạt thiết bị điện tử hiện đại.

Câu hỏi đặt ra là vì sao nền kinh tế lớn nhất thế giới lại rơi vào thế bị động như vậy. Câu trả lời nằm ở nhiều thập kỷ thiếu định hướng chiến lược, niềm tin gần như tuyệt đối vào thị trường tự do, cùng sự tiện lợi của việc nhập khẩu tài nguyên giá rẻ trong khi chuyển phần lớn chi phí môi trường ra nước ngoài.

Trong suốt nhiều năm, Trung Quốc chấp nhận đảm nhận những công đoạn khai thác và chế biến đất hiếm phức tạp, tốn kém và gây nhiều hệ lụy môi trường, trong khi châu Âu chủ yếu nhập khẩu nguồn vật liệu đã qua xử lý với chi phí thấp. Cùng lúc đó, Bắc Kinh cũng đầu tư mở rộng năng lực sản xuất và từng bước thiết lập quyền kiểm soát gần như toàn diện đối với chuỗi cung ứng chiến lược này.

Nhưng nguyên nhân sâu xa hơn nằm ở chính cấu trúc của nền kinh tế toàn cầu. Trong nhiều thập kỷ, các khoáng sản chiến lược như đất hiếm bị xem như nguyên liệu đầu vào giá rẻ, thay vì những tài sản địa chính trị có giá trị sống còn. Hệ quả là một mô hình kinh tế tuyến tính: tài nguyên được khai thác, đưa vào các thiết bị có vòng đời ngày càng ngắn, rồi cuối cùng bị thải bỏ ra bãi rác.

“Mỏ đất hiếm” nằm trong rác thải điện tử

Nhu cầu nam châm neodymium tại Mỹ được dự báo có thể đạt khoảng 37.000 tấn mỗi năm vào năm 2030, và tăng lên gần 68.600 tấn vào năm 2050 trong kịch bản tăng trưởng cao. Động lực chính đến từ quá trình điện khí hóa nền kinh tế và sự bùng nổ của các công nghệ năng lượng sạch như xe điện, điện gió ngoài khơi và động cơ công nghiệp.

Tuy nhiên, năng lực sản xuất trong nước của Mỹ hiện vẫn ở mức rất hạn chế. MP Materials - doanh nghiệp sở hữu mỏ đất hiếm đang hoạt động duy nhất tại Mỹ, mới chỉ bắt đầu sản xuất nam châm neodymium nội địa từ năm 2025. Hiện công ty có công suất khoảng 1.000 tấn mỗi năm và đặt mục tiêu nâng lên 10.000 tấn khi nhà máy thứ hai đi vào hoạt động năm 2028.

Dù vậy, nước Mỹ vẫn đang sở hữu một “mỏ đất hiếm” khác chưa được khai thác đúng mức: lượng khổng lồ nam châm đất hiếm nằm trong điện thoại cũ, ổ cứng, động cơ điện và các loại rác thải điện tử.

Theo Báo cáo Rác thải điện tử toàn cầu của Liên hợp quốc, riêng trong năm 2022, Mỹ có khoảng 7,2 triệu tấn rác thải điện tử. Ước tính khoảng 0,25% trong số đó là nam châm neodymium, tương đương gần 18.000 tấn mỗi năm. Con số này đủ để đáp ứng gần 2/3 nhu cầu dự kiến của Bộ Năng lượng Mỹ vào năm 2030.

Nói cách khác, những vật liệu chiến lược mà Washington đang lo ngại bị Bắc Kinh kiểm soát thực chất lại đang bị chính nền kinh tế Mỹ vứt bỏ mỗi ngày.

Nút thắt nằm ở đâu?

Phần lớn nguồn tài nguyên quý giá này hiện vẫn kết thúc tại các bãi phế liệu. Dù khoảng 25 bang tại Mỹ đã thiết lập các chương trình tái chế rác thải điện tử, song việc thiếu một hành lang pháp lý thống nhất ở cấp liên bang đã khiến hệ thống này hoạt động kém hiệu quả.

Điểm nghẽn cốt lõi nằm ở quy trình thu gom. Các mô hình vận hành hiện nay mới chỉ dừng lại ở mức xử lý chất thải thông thường, chưa hướng tới mục tiêu tối ưu hóa việc thu hồi đất hiếm. Về mặt kỹ thuật, quy trình phân tách các nguyên tố này đòi hỏi công nghệ chuyên sâu và một mạng lưới thu gom được thiết kế chuyên biệt.

Không ít rác thải điện tử của Mỹ thậm chí còn bị xuất khẩu sang châu Á để xử lý hoặc đổ bỏ. Điều này tạo nên một nghịch lý lớn: Mỹ lo ngại Trung Quốc thống trị chuỗi cung ứng đất hiếm, nhưng chính thực tế này góp phần hiện thực hóa nỗi lo ngại của Washington.

Ngoài rác thải điện tử, tro than, chất thải khai khoáng và cặn công nghiệp tại Mỹ cũng chứa lượng đáng kể các nguyên tố đất hiếm. Một số nghiên cứu cho thấy tro than dễ khai thác tại Mỹ có thể chứa tới 11 triệu tấn đất hiếm, gần gấp 8 lần trữ lượng nội địa hiện nay.

Từ năm 2017, Bộ Năng lượng Mỹ đã tài trợ cho nhiều dự án chiết xuất đất hiếm từ tro than và các phụ phẩm công nghiệp. Tuy nhiên, các công nghệ này vẫn chưa được đưa vào sử dụng rộng rãi; và nếu thiếu hỗ trợ chính sách mạnh mẽ hơn, chúng sẽ tiếp tục chỉ dừng lại ở mức tiềm năng.

Mục tiêu dài hạn

Hiện nay, Washington vẫn chi nhiều tiền hơn cho việc mở các mỏ đất hiếm mới so với việc thu hồi những nguyên tố mà nước này đã nhập khẩu, sử dụng rồi thải bỏ.

Tuy nhiên, đó là một khoảng trống chiến lược lớn. Con đường nhanh nhất để đảm bảo an ninh khoáng sản có thể không nằm hoàn toàn ở các mỏ mới, mà ở chính các dòng chất thải mà Mỹ từ lâu chưa xem là tài sản quốc gia.

Để làm được điều đó, Mỹ sẽ phải đầu tư vào công nghệ tái chế, thiết kế sản phẩm dễ tháo lắp và sửa chữa hơn, xây dựng hạ tầng thu gom nội địa, đồng thời áp dụng các ưu đãi thuế, quy định trách nhiệm nhà sản xuất và tiêu chuẩn về hàm lượng vật liệu tái chế.

Quá trình chuyển đổi này chắc chắn không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Trong chiến lược khoáng sản thiết yếu của chính quyền Tổng thống Trump cũng như Đạo luật Thúc đẩy Chuỗi Cung ứng Bền vững năm 2025, tái chế mới chỉ đóng vai trò khá khiêm tốn.

Dù vậy, một số tập đoàn công nghệ Mỹ đã bắt đầu đi trước. Apple hồi tháng 4/2026 cho biết một số dòng sản phẩm của hãng đã chuyển sang sử dụng 100% nguyên tố đất hiếm tái chế. Trong khi đó, Dell đã xây dựng các quy trình khép kín để thu hồi nam châm từ ổ cứng cũ và tái sử dụng trong các sản phẩm mới.

Cuộc gặp giữa ông Donald Trump và ông Tập Cận Bình có thể giải quyết bề nổi của câu chuyện xuất khẩu đất hiếm, nhưng không thể định đoạt tương lai tự chủ của Mỹ. An ninh khoáng sản thực sự sẽ không đến từ một thỏa thuận ký kết tạm thời trên bàn nghị sự, mà đến từ việc Washington có dám nhìn thẳng vào thực tế để xây dựng một nền kinh tế tuần hoàn, biết tận dụng và tái chế những vật liệu chiến lược quyết định vận mệnh công nghệ của chính mình hay không.

Trung Quốc phát hiện mỏ đất hiếm nhẹ lớn thứ hai thế giới

VOV.VN - Tỉnh Tứ Xuyên, miền Tây Nam Trung Quốc mới đây đã phát hiện mỏ đất hiếm nhẹ lớn thứ hai thế giới có tổng trữ lượng gần 9,7 triệu tấn oxit đất hiếm.