Điều gì khiến thỏa thuận Mỹ - Iran suýt đổ vỡ sau 10 ngày?

Việc giao tranh bùng phát trở lại tại Vùng Vịnh chỉ 10 ngày sau khi Mỹ và Iran ký bản ghi nhớ nhằm chấm dứt xung đột cho thấy những bất đồng trong cách diễn giải các điều khoản của văn kiện này. Dù hai bên đã nhất trí tạm dừng giao tranh và nối lại đàm phán kỹ thuật, nguy cơ căng thẳng tái bùng phát vẫn hiện hữu khi các vấn đề cốt lõi chưa được giải quyết.

Theo nhiều đánh giá, cách diễn đạt khá chung chung trong bản ghi nhớ đã tạo ra khoảng trống để mỗi bên diễn giải các điều khoản theo cách riêng. Hệ quả là những tiếng nói phản đối thỏa thuận tại Iran ngày càng gia tăng, đặc biệt liên quan đến cam kết mở lại eo biển Hormuz. Đáng chú ý, sự phản đối không còn giới hạn trong các lực lượng theo đường lối cứng rắn mà đã lan sang cả những nhóm từng ủng hộ đối thoại với Mỹ.

Bản ghi nhớ 14 điểm được soạn thảo với ngôn từ khá rộng đối với hai vấn đề nhạy cảm nhất là lệnh ngừng bắn tại Lebanon và hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz. Mục tiêu ban đầu là tạo dư địa để hai bên từng bước xây dựng lòng tin trước khi đạt được những thỏa thuận chi tiết hơn. Tuy nhiên, thay vì phát huy hiệu quả, văn bản này đang đối mặt với nguy cơ đổ vỡ khi cả Mỹ và Iran đều cáo buộc đối phương vi phạm cam kết.

Hai thỏa thuận ngừng bắn mâu thuẫn tại Lebanon

Một trong những nút thắt lớn nhất nằm ở Lebanon - nơi tồn tại hai thỏa thuận ngừng bắn với các nội dung khác nhau.

Thỏa thuận đầu tiên, được đề cập trong bản ghi nhớ Mỹ - Iran và hình thành tại cuộc đàm phán ở Lucerne với sự tham dự của Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, trao cho Iran một vai trò mới trong cơ chế giảm xung đột tại Lebanon, đồng thời gián tiếp tạo không gian cho lực lượng Hezbollah. Theo cơ chế này, Iran sẽ tham gia một cơ chế phối hợp nhằm tránh leo thang xung đột, trong khi ảnh hưởng của Israel được cho là bị thu hẹp.

Tuy nhiên, thỏa thuận ngừng bắn thứ hai được Israel và Chính phủ Lebanon ký tại Washington ngày 26/6 dưới sự chứng kiến của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio lại đi theo hướng hoàn toàn khác. Văn kiện này loại Iran và Hezbollah khỏi tiến trình thực thi, đồng thời cho phép Israel tiếp tục duy trì lực lượng tại miền Nam Lebanon cho đến khi Hezbollah giải giáp hoàn toàn - điều kiện mà lực lượng này khó có thể chấp nhận.

Thỏa thuận do Thủ tướng Lebanon Nawaf Salam ký kết cũng quy định các bên sẽ chấm dứt mọi hành động pháp lý chống lại nhau trên các diễn đàn quốc tế. Điều khoản này đồng nghĩa Israel sẽ không phải đối mặt với các vụ kiện liên quan đến những cáo buộc phạm tội ác chiến tranh tại Lebanon.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã hoan nghênh thỏa thuận này và tuyên bố: “Chúng tôi sẽ tiếp tục hiện diện trong khu vực cho đến khi Hezbollah cũng như các tổ chức khủng bố còn lại giải giáp vũ khí”.

Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, rất khó để Hezbollah hoặc Iran chấp nhận một thỏa thuận như vậy. Dù được xây dựng dưới danh nghĩa củng cố chủ quyền của Lebanon, việc thực thi chủ quyền này lại gắn với hàng loạt điều kiện.

Bất đồng về việc mở eo biển Hormuz

Bản ghi nhớ Mỹ - Iran cũng chưa tạo được bước đột phá trong vấn đề bảo đảm lưu thông qua eo biển Hormuz. Theo văn bản, Iran sẽ “nỗ lực tối đa để thu xếp việc bảo đảm các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz an toàn” trong thời hạn 60 ngày và không thu phí. Tuy nhiên, các khái niệm như “thu xếp” hay “nỗ lực tối đa” không được định nghĩa rõ ràng. Văn bản cũng không đề cập cụ thể đến các biện pháp bảo đảm lưu thông, tạo cảm giác rằng Iran sẽ giữ vai trò quyết định.

Đối với giai đoạn tiếp theo, bản ghi nhớ quy định Iran sẽ tiến hành đối thoại với các quốc gia ven Vịnh Ba Tư nhằm xác định cơ chế quản lý và cung cấp dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz, trên cơ sở luật pháp quốc tế và quyền chủ quyền của các quốc gia ven biển.

Tuần trước, Iran đã phối hợp với Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) và Oman xây dựng kế hoạch cho phép hàng trăm tàu thuyền lưu thông an toàn qua eo biển.

Tổng Thư ký IMO Arsenio Domínguez cho biết ông tin rằng Tehran đã đồng ý với kế hoạch này, bao gồm việc thiết lập hai tuyến hàng hải ở phía Bắc và phía Nam eo biển. Tuy nhiên, ngày 25/6, Hải quân thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố các tàu chỉ được phép rời eo biển theo tuyến phía Bắc. Đến chiều cùng ngày, tàu chở container Ever Lovely treo cờ Singapore đã bị tấn công khi di chuyển trên tuyến phía Nam gần bờ biển Oman.

Sau vụ việc, ông Domínguez tuyên bố tạm dừng kế hoạch của IMO với lý do không thể đặt các thủy thủ vào tình thế nguy hiểm. Dù vậy, các tàu thương mại vẫn tiếp tục đi qua eo biển Hormuz.

Giải pháp pháp lý bị gác lại

Một số ý kiến cho rằng phía sau vụ việc là lo ngại của Iran rằng tuyến hàng hải phía Nam, nằm gần bờ biển Oman, có thể làm suy giảm khả năng kiểm soát của Tehran đối với eo biển Hormuz.

Trong khi đó, Oman và Iran vẫn đang thảo luận về một cơ chế quản lý lâu dài đối với tuyến hàng hải chiến lược này.

Oman được cho là muốn xây dựng mọi đề xuất trên cơ sở Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS), theo đó loại trừ khả năng thu phí chung đối với tàu thuyền qua lại.

Theo Điều 41 của UNCLOS, các quốc gia kiểm soát eo biển có quyền chỉ định tuyến hàng hải và thiết lập hệ thống phân luồng giao thông. Điều 43 cũng cho phép Oman, sau khi tham vấn IMO, đề nghị các bên có lợi ích chung đóng góp kinh phí cho một cơ chế hợp tác nhằm duy trì các dịch vụ bảo đảm an toàn hàng hải.

Về nguyên tắc, Oman có thể thu phí đối với một số dịch vụ bảo đảm an toàn hàng hải mang lại lợi ích trực tiếp cho tàu thuyền, nhưng không được áp dụng một loại phí quá cảnh chung đối với mọi phương tiện đi qua eo biển.

Dù Mỹ và Iran đã đồng ý nối lại đàm phán kỹ thuật nhằm tháo gỡ những bất đồng, diễn biến vừa qua cho thấy các giải pháp pháp lý và ngoại giao chỉ có thể phát huy hiệu quả khi hai bên đạt được cách hiểu thống nhất đối với các điều khoản của bản ghi nhớ. Nếu không, nguy cơ căng thẳng leo thang trở lại tại Vùng Vịnh vẫn sẽ là một kịch bản khó tránh khỏi.

Thỏa thuận với Mỹ sẽ là “phao cứu sinh” với nền kinh tế Iran

VOV.VN - Dòng tiền lớn theo sau thỏa thuận hòa bình sơ bộ mà Iran ký với chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể mang lại cơ hội ổn định nền kinh tế và tái thiết đất nước sau nhiều tháng chiến tranh.