Điểm nghẽn chiến lược của kinh tế toàn cầu

Hormuz được xem là một trong những điểm nghẽn hàng hải quan trọng nhất toàn cầu, nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên thế giới, cùng khối lượng lớn khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và phân bón. Việc tuyến đường này bị phong tỏa không chỉ gây gián đoạn thị trường năng lượng mà còn có nguy cơ tạo cú sốc đối với chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu.

Theo Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI), hơn 30% lượng urê toàn cầu - loại phân bón được sản xuất với thành phần bao gồm khí tự nhiên - được xuất khẩu từ các nước vùng Vịnh qua eo biển Hormuz. Cơ quan này cảnh báo sự gián đoạn kéo dài có thể khiến giá lương thực tăng trong dài hạn do tác động dây chuyền từ thị trường nhiên liệu và phân bón.

Các nhà phân tích cũng dự báo giá hàng hóa toàn cầu có thể tăng khoảng 16%, trong đó châu Á được cho là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Hiện khoảng 85% lượng dầu thô xuất khẩu từ vùng Vịnh được chuyển tới châu Á, trong khi lượng dầu nhập khẩu của khu vực này trong tháng 4 đã giảm 30% so với cùng kỳ năm 2025, xuống mức thấp nhất kể từ tháng 10/2015.

Nhà phân tích Zaid Belbagi nhận định cuộc khủng hoảng hiện nay là “thử thách nghiêm trọng nhất mà hệ thống cung ứng năng lượng toàn cầu từng đối mặt”. Nếu như các cuộc khủng hoảng trước đây thường xuất phát từ việc một nhà cung cấp lớn rút khỏi thị trường thì cuộc khủng hoảng năm 2026 liên quan tới nguy cơ tê liệt hoàn toàn của một điểm nghẽn chiến lược, khiến việc tìm giải pháp thay thế trở nên khó khăn hơn nhiều.

Ngân hàng Dự trữ Liên bang Dallas cũng đưa ra các dự báo đáng chú ý về tác động kinh tế. Theo nghiên cứu của cơ quan này, việc eo biển Hormuz bị đóng cửa có thể đẩy giá dầu West Texas Intermediate (WTI) trung bình lên khoảng 98 USD/thùng và làm giảm tăng trưởng GDP thực toàn cầu khoảng 2,9 điểm phần trăm mỗi năm trong quý II/2026.

Các chuyên gia bắt đầu tính tới kịch bản giá dầu có thể tăng lên 200 USD/thùng nếu eo biển tiếp tục bị phong tỏa, đồng thời cảnh báo châu Âu có nguy cơ đối mặt tình trạng thiếu hụt dầu diesel chỉ trong vài tuần tới.

Ba lựa chọn khó khăn của ông Trump

Chính quyền Tổng thống Donald Trump hiện đứng trước ba lựa chọn liên quan tới Iran, nhưng không có phương án nào được xem là tối ưu.

Kịch bản đầu tiên là nhanh chóng đạt được một thỏa thuận nhằm mở lại eo biển Hormuz. Theo đó, Iran được cho là đã đề xuất khôi phục tự do hàng hải để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng của Tehran và cam kết không nối lại chiến dịch quân sự.

Lợi ích của phương án này khá rõ ràng: giá dầu có thể hạ nhiệt và nền kinh tế toàn cầu tránh được nguy cơ suy thoái sâu hơn. Tuy nhiên, Washington sẽ phải đánh đổi đáng kể về mặt chiến lược. Việc dỡ bỏ các biện pháp gây sức ép và loại trừ khả năng sử dụng vũ lực có thể khiến Mỹ suy giảm đòn bẩy trong các cuộc đàm phán tiếp theo liên quan tới chương trình hạt nhân Iran. Bất kỳ thỏa thuận nào đạt được sau đó nhiều khả năng cũng sẽ “yếu hơn đáng kể” so với kỳ vọng ban đầu. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu có thể phản đối mạnh mẽ phương án này.

Phương án thứ hai là tiếp tục duy trì sức ép, trong đó kéo dài lệnh phong tỏa các cảng của Iran, đồng thời thúc đẩy một thỏa thuận toàn diện hơn liên quan đến chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo và các nhóm vũ trang được Tehran hậu thuẫn.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng chiến lược này cũng tiềm ẩn nguy cơ kéo dài bế tắc. Kenneth Katzman, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Soufan, nhận định khác biệt giữa hai bên về vấn đề hạt nhân “không còn quá lớn”, nhưng Iran hiện vẫn thiếu lòng tin đối với Washington và chưa sẵn sàng bước vào các cuộc thảo luận sâu rộng hơn nếu lệnh phong tỏa chưa được dỡ bỏ. Ông cảnh báo tình hình có thể tiếp tục leo thang nếu không đạt được tiến triển ngoại giao.

Lựa chọn thứ ba là quay trở lại sử dụng biện pháp quân sự nhằm mở lại eo biển Hormuz. Theo các nhà phân tích, đây là kịch bản mang rủi ro lớn nhất. Bất kỳ chiến dịch quân sự nào cũng sẽ rất phức tạp, có thể đòi hỏi sự tham gia của lực lượng bộ binh Mỹ, trong khi eo biển Hormuz nhiều khả năng vẫn bị gián đoạn trong thời gian dài.

Các chuyên gia năng lượng cảnh báo ngay cả khi hai bên đạt được một thỏa thuận hòa bình, giá dầu cũng khó giảm nhanh do cơ sở hạ tầng bị hư hại và nhu cầu rà phá bom mìn trên các tuyến hàng hải. Một chiến dịch quân sự mới có thể khiến áp lực đối với thị trường năng lượng toàn cầu gia tăng mạnh hơn nữa.

Hoài nghi về triển vọng ngoại giao

Nhà phân tích David Blair đã bày tỏ sự hoài nghi đối với các tuyên bố lạc quan từ phía Tổng thống Donald Trump liên quan tới tiến trình đàm phán với Iran.

Ngày 17/4, ông Trump nói rằng Iran đã “đồng ý với mọi thứ”. Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau, Phó Tổng thống JD Vance đã hủy chuyến công du Pakistan trong bối cảnh các cuộc đàm phán được cho là chưa đạt tiến triển đáng kể.

Tình trạng thiếu đồng thuận tiếp tục xuất hiện trong tuần này. Trong khi ông Trump khẳng định Iran muốn đạt được thỏa thuận, Bộ Ngoại giao Iran cho biết Tehran vẫn đang xem xét đề xuất mới nhất từ Washington. Ông Mohsen Rezaei, thành viên Hội đồng Phân định Lợi ích Quốc gia Iran, thậm chí cho rằng Mỹ cần bồi thường thiệt hại cho Iran — phát biểu được xem là tín hiệu bác bỏ lập trường của Washington.

Dù vậy, ông Trump tiếp tục khẳng định Mỹ “không chịu bất kỳ áp lực nào” và cho rằng tiến trình sẽ sớm có kết quả.

Samantha Gross, chuyên gia tại Viện Brookings nhận định, tình hình hiện nay đã thay đổi hoàn toàn so với lúc trước. Trong bối cảnh các lựa chọn còn lại đều tiềm ẩn rủi ro lớn, có khả năng Washington sẽ chấp nhận một thỏa thuận nhanh và mang tính tạm thời với Tehran dù giải pháp này tồn tại nhiều hạn chế về chiến lược.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho rằng việc khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz vẫn là yếu tố then chốt để giảm áp lực lên thị trường năng lượng và kinh tế toàn cầu. Cơ quan này cảnh báo nếu căng thẳng tiếp tục kéo dài, thế giới có thể phải chuẩn bị cho những gián đoạn nghiêm trọng hơn trong các tháng tới.

Từ “Cuồng nộ” đến “Dự án tự do”: Mỹ loay hoay thoát khỏi bẫy chiến lược tại Iran

VOV.VN - Cuộc xung đột Mỹ-Iran mà ông Trump từng kỳ vọng sẽ chỉ kéo dài khoảng 6 tuần nay đã bước sang tuần thứ 10 mà vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc. Theo giới quan sát, Tổng thống Mỹ hiện đối mặt với hai sức ép lớn — một từ địa chính trị và một từ tình hình chính trị trong nước.