Dù Mỹ và Iran đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn tạm thời trong tuần này, giới phân tích nhận định “chiến tranh kinh tế” sẽ còn tiếp diễn. Iran siết chặt kiểm soát eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng then chốt của thế giới – là minh chứng rõ ràng cho việc kiểm soát một tuyến đường hàng hải, công nghệ hay thậm chí một doanh nghiệp cũng có thể mang lại đòn bẩy lớn cho các chính phủ.

Trong thời gian xảy ra xung đột với Mỹ và Israel, việc đóng cửa hành lang năng lượng quan trọng này đã đẩy giá dầu vượt mốc 100 USD/thùng, qua đó gây sức ép lên nguồn cung năng lượng toàn cầu nhằm buộc Washington phải “xuống thang”.

Tổng thống Mỹ Donald Trump sau đó đã đồng ý ngừng bắn với điều kiện eo biển được mở lại, đồng thời tuyên bố Washington đã đạt được các mục tiêu quân sự.

Về phía Iran, Tehran cho biết có kế hoạch thu phí các tàu thuyền đi qua eo biển trong tương lai, qua đó tiếp tục “vũ khí hóa” quyền kiểm soát tuyến hàng hải này. Hiện chưa rõ Mỹ, các đồng minh Trung Đông, cũng như các nền kinh tế châu Âu và châu Á phụ thuộc vào nguồn năng lượng qua eo biển này có chấp nhận hay tìm cách ngăn chặn động thái trên hay không.

Vũ khí hóa “điểm nghẽn kinh tế”

Bằng cách tận dụng “điểm nghẽn” kinh tế ngoài khơi, Iran được cho là đang đi theo xu hướng mà chính Mỹ đã áp dụng nhiều năm qua, sử dụng lợi thế trong các lĩnh vực then chốt của thương mại toàn cầu để phục vụ mục tiêu đối ngoại.

Iran không phải là nước duy nhất làm điều đó. Trước khi eo biển Hormuz bị phong tỏa, nhiều nền kinh tế lớn – kể cả các đồng minh của Mỹ –đã bắt đầu xây dựng các công cụ răn đe trước áp lực kinh tế gia tăng.

Chịu tác động từ cả thuế quan của Mỹ và sức mạnh công nghiệp của Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU) đã thông qua công cụ chống cưỡng ép kinh tế vào năm 2023, nhằm tạo điều kiện triển khai các biện pháp đáp trả như kiểm soát xuất khẩu, dù công cụ này chưa được sử dụng.

Hà Lan – một thành viên EU – cũng đã hạn chế xuất khẩu các máy quang khắc tiên tiến của hãng ASML sang Trung Quốc, qua đó cản trở khả năng sản xuất chip tiên tiến của Bắc Kinh.

Nhật Bản đang chi hàng tỷ USD để đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và khoáng sản quan trọng, đồng thời hỗ trợ các ngành công nghiệp thiết yếu cho nền kinh tế hiện đại, trong đó có các mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng bán dẫn.

Theo các quan chức và chuyên gia, mục tiêu là đạt được “tính không thể thay thế chiến lược” – xây dựng năng lực răn đe dựa trên nguy cơ gây tổn thất kinh tế lẫn nhau.

“Để có khả năng răn đe, một quốc gia cần có khả năng đáp trả tương xứng, tức là “có thể cắt nguồn cung mà đối phương cần”, ông Andrew Capistrano, nhà nghiên cứu tại Viện Kinh tế Địa chính trị (Tokyo), nhận định.

Các nhà kinh tế dự báo kinh tế toàn cầu sẽ đối mặt nhiều biến động và xung đột hơn khi các “vũ khí kinh tế” ngày càng phổ biến, làm gia tăng chi phí cho doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Một ví dụ điển hình là việc áp phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz sẽ đẩy giá dầu tăng cao. Ở góc độ rộng hơn, các nỗ lực bảo vệ nền kinh tế trước sức ép bên ngoài thường đòi hỏi chi tiêu ngân sách lớn để củng cố các ngành công nghiệp then chốt.

Cán cân quyền lực đã thay đổi

Ông Paul Sheard, nhà kinh tế từng giữ vị trí cấp cao tại nhiều tổ chức tài chính Mỹ và Nhật Bản, cho rằng cán cân quyền lực đã thay đổi.

“Nếu như trước đây, trong thời kỳ toàn cầu hóa và tự do thương mại, các nhà kinh tế đóng vai trò dẫn dắt, thì nay các yếu tố an ninh quốc gia đã trở thành ưu tiên hàng đầu”, ông Sheard nhận định, đồng thời cảnh báo việc thay thế trật tự toàn cầu dựa trên niềm tin và thương mại tự do bằng một hệ thống mang tính bảo hộ và nghi kỵ có thể làm gia tăng nguy cơ xung đột.

Động thái Iran đóng eo biển Hormuz cũng cho thấy các “điểm nghẽn” có thể hình thành từ yếu tố địa lý kết hợp với năng lực quân sự như tên lửa và máy bay không người lái.

Trong khi đó, các nền kinh tế lớn có thể tận dụng lợi thế quy mô để tạo sức ép. Mỹ từ lâu sử dụng hệ thống tài chính dựa trên đồng USD để áp đặt trừng phạt đối với cá nhân, doanh nghiệp và chính phủ. Washington cũng khai thác lợi thế về công nghệ bán dẫn để hạn chế năng lực quân sự và tham vọng công nghệ của Trung Quốc.

Về phần mình, Trung Quốc phát huy sức mạnh kinh tế thông qua việc kiểm soát gần như toàn bộ nguồn cung đất hiếm - nguyên liệu quan trọng trong sản xuất từ máy bay chiến đấu đến điện thoại thông minh. Bắc Kinh đã sử dụng chuỗi cung ứng này làm đòn bẩy gây sức ép với các ngành công nghiệp Mỹ trong các cuộc đàm phán thương mại.

Gần đây, Trung Quốc cũng hạn chế quyền tiếp cận đất hiếm của các doanh nghiệp Nhật Bản, nhằm đáp trả phát biểu hồi tháng 11/2025 của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi liên quan đến vấn đề Đài Loan.

Bà Emily Benson, cựu quan chức Bộ Thương mại Mỹ và hiện là Giám đốc chiến lược của Minerva Technology Futures, cho rằng: “Để xây dựng năng lực răn đe, các quốc gia cần trở thành mắt xích không thể thiếu trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Những nước không tham gia hoặc không có vai trò trong mạng lưới này sẽ dễ bị gạt ra bên lề”.

Ông Trump cảnh báo Iran không được thu phí với tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz

VOV.VN - Tổng thống Donald Trump đã đưa ra cảnh báo cứng rắn nhằm vào lãnh đạo Iran, sau khi xuất hiện thông tin nước này đang cân nhắc áp phí đối với các tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz.