Vấn đề chế tạo vũ khí hạt nhân bằng plutonium

Từ trước đến nay, sự tập trung của chính quyền Mỹ và các tổ chức kiểm soát vũ khí chủ yếu đổ dồn vào các cơ sở hạt nhân sử dụng uranium làm nhiên liệu sơ cấp. Giới quan sát lo ngại rằng Tehran có thể khai thác chính "điểm mù" chiến lược này để âm thầm thúc đẩy lộ trình chế tạo vũ khí hạt nhân dựa trên plutonium - một con đường thay thế uranium đầy rủi ro nhưng ít bị chú ý hơn.

Ông Jason Brodsky, giám đốc chính sách của tổ chức United Against Nuclear Iran (UANI), nói với Fox News Digital rằng: “Tôi cho rằng mọi thỏa thuận được đề xuất với Iran đều phải xử lý vấn đề chế tạo vũ khí hạt nhân bằng plutonium. Israel đã hai lần tấn công lò phản ứng nước nặng Arak trong năm qua, vào tháng 6/2025 và tháng 3/2026. Các thông tin tình báo cho thấy Iran liên tục tìm cách khôi phục cơ sở này ngay cả sau các đợt không kích. Vì vậy, mọi thỏa thuận với Tehran cần bao gồm các điều khoản liên quan đến plutonium".

Theo ông Henry Sokolski, giám đốc điều hành Trung tâm Giáo dục Chính sách Không phổ biến Vũ khí hạt nhân và cựu phó trợ lý Bộ Quốc phòng Mỹ phụ trách chính sách không phổ biến hạt nhân giai đoạn 1989–1993, Tehran có thể sử dụng plutonium từ nhiên liệu đã qua sử dụng tại nhà máy điện hạt nhân Bushehr để chế tạo thiết bị hạt nhân quân sự.

Trong bài viết đăng trên RealClearDefense tháng trước, ông cho rằng: “Washington cần bảo đảm Iran không di chuyển nhiên liệu đã qua sử dụng từ Bushehr để tách plutonium. Điều này hoàn toàn có thể được thực hiện mà không cần tiến hành không kích nhà máy".

Ông Sokolski nhấn mạnh: “Lầu Năm Góc cần giám sát chặt chẽ nhằm bảo đảm Iran không di dời bất kỳ thanh nhiên liệu đã qua sử dụng nào khỏi Bushehr. Việc này có thể được tiến hành thông qua các hệ thống giám sát không gian hoặc máy bay không người lái, tương tự cách Mỹ từng làm năm 2012. Đồng thời, bất kỳ thỏa thuận "hòa bình" nào mà Tổng thống Trump ký với Tehran cũng cần bao gồm cơ chế giám sát gần như theo thời gian thực đối với lò phản ứng Bushehr và các bể chứa nhiên liệu đã qua sử dụng, tương tự cơ chế mà Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) từng áp dụng với các hoạt động làm giàu uranium của Iran.”

Trong một bài viết khác đăng trên Bulletin of the Atomic Scientists hồi tháng 4/2026, ông Sokolski lập luận Iran sở hữu lượng plutonium đủ để chế tạo hơn 200 đầu đạn hạt nhân. Ông cho biết: “Lần cuối cùng các thanh tra viên của IAEA tiếp cận Bushehr là ngày 27/8/2025. Ngay cả khi họ được phép quay lại thường xuyên, khoảng cách 90 ngày giữa các lần kiểm tra cũng là quá đủ để nhiên liệu đã qua sử dụng bị chuyển hướng và tái chế phục vụ chương trình vũ khí hạt nhân".

Các báo cáo gần đây của IAEA hiện chưa đề cập cụ thể tới nguy cơ chế tạo bom nguyên tử bằng plutonium.

Mặc dù vậy, ông David Albright - nhà vật lý hạt nhân và chủ tịch Viện Khoa học và An ninh Quốc tế tỏ ra hoài nghi về khả năng Tehran sử dụng plutonium từ Bushehr để chế tạo bom nguyên tử.

Cựu thanh tra vũ khí này lập luận: “Trước hết, Iran cần một thiết kế vũ khí mà họ chưa từng phát triển. Không có tài liệu nào trong kho lưu trữ hạt nhân của Iran cho thấy nước này từng nghiên cứu bom plutonium. Thứ hai, việc chuyển hướng nhiên liệu từ Bushehr gần như chắc chắn sẽ bị phát hiện. Thứ ba, phần lớn plutonium trong nhiên liệu đã qua sử dụng tại Bushehr là plutonium cấp độ lò phản ứng, không phải loại tối ưu cho vũ khí".

Ông Albright nói thêm: “Plutonium cấp độ lò phản ứng vẫn có thể được dùng để chế tạo vũ khí hạt nhân, nhưng việc này cực kỳ khó nếu muốn đạt sức công phá lớn".  Ông cũng nhắc lại rằng ông John Bolton [cựu Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ - ND] đã đề cập đến nguy cơ này suốt nhiều thập kỷ, song “đây vẫn chỉ là một khả năng tương đối xa vời” và từng bị bác bỏ từ thời chính quyền Tổng thống Bush.

Dù vậy, những nghi ngại về vấn đề hạt nhân Iran vẫn chưa biến mất. Chính vì thế, ngày càng xuất hiện nhiều lời kêu gọi áp đặt lệnh cấm tuyệt đối đối với hoạt động tái chế plutonium của Iran, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát nghiêm ngặt đối với toàn bộ hạ tầng liên quan trong bất kỳ thỏa thuận tương lai nào giữa Tehran và Washington.

Mỹ nên làm gì?

Bà Andrea Stricker, Phó giám đốc Chương trình Không phổ biến vũ khí hạt nhân và Phòng vệ sinh học thuộc Foundation for Defense of Democracies (FDD), nói với Fox News Digital rằng: “Mỹ phải kiên quyết yêu cầu một lệnh cấm vĩnh viễn, có thể kiểm chứng, đối với mọi hoạt động tái chế plutonium tại Iran trong bất kỳ thỏa thuận nào".

Theo bà Stricker, ngay cả Moscow cũng nhận thức rõ nguy cơ này. “Một trong số ít điều đáng ghi nhận của Nga là họ đã kiên quyết yêu cầu Iran cho phép các thanh tra quốc tế quay lại Bushehr sau các cuộc tấn công hồi tháng 6/2025. Các hoạt động thanh sát đã được nối lại vào tháng 8 năm ngoái. Lượng plutonium được tạo ra tại Bushehr không đạt chuẩn lý tưởng cho vũ khí hạt nhân, và Iran cũng không theo đuổi con đường plutonium kể từ đầu những năm 2000, nên Tehran sẽ gặp nhiều khó khăn nếu muốn khai thác hướng này".

Bà nói thêm rằng Iran còn phải tìm cách mua và lắp đặt một nhà máy tái chế plutonium cùng hệ thống thiết bị hóa học tinh vi để xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng. Đây là những trở ngại kỹ thuật cực kỳ lớn đối với bất kỳ chương trình vũ khí bí mật nào.

Theo bà, IAEA hoàn toàn có thể giảm thiểu rủi ro phổ biến hạt nhân tại Bushehr bằng cách tăng tần suất thanh sát lên hàng tháng. Đồng thời, Nga cũng có thể tham gia tiến trình này bằng cách thu hồi lượng nhiên liệu đã qua sử dụng hiện đang được tích trữ tại cơ sở này.

Iran nói “không vũ khí hạt nhân”, tàu sân bay Pháp tiến vào Hormuz

VOV.VN - Iran tiếp tục khẳng định không theo đuổi vũ khí hạt nhân giữa lúc rộ tin sắp nối lại đàm phán với Mỹ, trong khi Pháp điều tàu sân bay tiến vào khu vực Hormuz, khiến căng thẳng an ninh Trung Đông thêm nóng.