Kỳ vọng về khả năng đạt được một bước đột phá trong đàm phán gia tăng sau phát biểu của Tổng thống Donald Trump hôm 23/5. Tuy nhiên, một quan chức Mỹ sau đó nói với Axios rằng giới lãnh đạo Iran có thể cần thêm vài ngày để phê chuẩn bất kỳ thỏa thuận nào nhằm chấm dứt cuộc chiến bùng phát từ ngày 28/2.

Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 25/5, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết thỏa thuận mà ông đề xuất “hoặc sẽ là một thỏa thuận lớn và có ý nghĩa, hoặc sẽ không có bất kỳ thỏa thuận hạt nhân nào với Iran”.

Triển vọng eo biển Hormuz được mở lại đã tác động tích cực tới thị trường quốc tế, trong bối cảnh Tehran đang kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này. Tuy nhiên, cùng ngày, một quan chức Iran tuyên bố Tehran sẽ không khuất phục trước sức ép từ Mỹ và cho rằng “thời gian không đứng về phía” Tổng thống Donald Trump.

Trong khi đó, số phận chương trình hạt nhân Iran - một trong những vấn đề then chốt với Mỹ - dường như chưa được giải quyết, khi hai bên tiếp tục đưa ra những cách diễn giải khác nhau về bản ghi nhớ (MOU) nhằm chấm dứt xung đột.

Ông Hamidreza Azizi, chuyên gia về Iran thuộc Viện Các vấn đề Quốc tế và An ninh Đức (SWP-Berlin), nhận định cả chính phủ Iran và chính quyền Mỹ đều đang “đi trên dây”, cố gắng đạt được thỏa thuận chấm dứt chiến tranh nhưng đồng thời tránh làm suy giảm sự ủng hộ trong nước.

“Tôi cho rằng không nên hiểu các thông điệp công khai của hai bên theo nghĩa đen, bởi họ đang hướng tới những đối tượng khác nhau và chủ yếu quan tâm đến yếu tố chính trị nội bộ”, ông Azizi nói. Theo ông, ở cả Mỹ và Iran đều tồn tại các phe cứng rắn phản đối bất kỳ thỏa thuận nào bị cho là chưa đáp ứng những yêu cầu tối đa của họ.

Mỹ nói gì và Iran phản ứng ra sao?

Một quan chức cấp cao Mỹ giấu tên cho biết Washington đang ở “vị thế rất thuận lợi”, song các bên vẫn đang thương lượng chi tiết và “việc liệu có đạt được thỏa thuận hay không vẫn còn bỏ ngỏ”.

Trong chuyến thăm Ấn Độ, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 25/5 cho biết các nhà đàm phán Mỹ và Iran hiện đã có “một nền tảng khá vững chắc” và thỏa thuận có thể đạt được ngay trong ngày. Theo các nguồn tin, thỏa thuận này bao gồm việc gia hạn ngừng bắn thêm 60 ngày, mở lại eo biển Hormuz và xây dựng lộ trình tiếp tục đàm phán về chương trình hạt nhân Iran.

Trong bài đăng trên Truth Social cùng ngày, ông Trump cho hay, thỏa thuận do ông đề xuất “hoàn toàn trái ngược” với thỏa thuận hạt nhân thời Tổng thống Mỹ Barack Obama - còn gọi là Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA). Thỏa thuận JCPOA từng giới hạn chương trình hạt nhân của Tehran để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt, trước khi ông Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận này trong nhiệm kỳ đầu tiên vào năm 2017.

Giới chức Iran tiếp tục đưa ra những tuyên bố cứng rắn, dù không bác bỏ hoàn toàn khả năng đạt thỏa thuận. Trong khi đó, vấn đề chương trình hạt nhân của Tehran vẫn chưa được giải quyết rõ ràng.

Ông Ebrahim Rezaei, người phát ngôn Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại Iran, viết trên mạng xã hội X: “Thời gian không đứng về phía người Mỹ. Nếu họ muốn có thỏa thuận thì hãy đàm phán. Nếu họ muốn giá xăng lên 6 USD/gallon thì cứ tiếp tục cứng rắn và hù dọa. Iran sẽ không khuất phục trước vũ lực hay đe dọa”.

Bất đồng về chương trình hạt nhân

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết trọng tâm hiện nay của các cuộc đàm phán là chấm dứt chiến tranh, chứ không phải vấn đề hạt nhân.

Theo các nguồn tin, Tổng thống Donald Trump yêu cầu Iran từ bỏ hoạt động làm giàu urani - nguyên liệu then chốt để chế tạo vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, Tehran coi các hạn chế mới đối với chương trình hạt nhân là “lằn ranh đỏ”.

Ngày 21/5, ông Trump cho rằng, trong bất kỳ thỏa thuận nào Iran cũng phải đưa lượng urani làm giàu cao (HEU) ra nước ngoài. Dù vậy, truyền thông Iran khẳng định chưa có cam kết nào như vậy được đưa ra.

Ông Hossein Noushabadi, quan chức Bộ Ngoại giao Iran khẳng định “tin đồn Iran chấp nhận đình chỉ làm giàu urani trong 20 năm theo dự thảo thỏa thuận sơ bộ hoàn toàn là bịa đặt”. Theo ông, các vấn đề liên quan tới chương trình hạt nhân, hoạt động làm giàu urani và kho dự trữ urani làm giàu cao sẽ được xem xét trong các cuộc đàm phán kéo dài 60 ngày, đổi lại là việc dỡ bỏ trừng phạt, giải phóng toàn bộ tài sản bị phong tỏa của Iran và lực lượng Mỹ “rút hoàn toàn” khỏi khu vực xung quanh Iran.

Tranh cãi quanh eo biển Hormuz

Tổng thống Donald Trump cho biết bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm việc mở lại eo biển Hormuz, song chưa nêu rõ liệu Iran có tiếp tục duy trì quyền kiểm soát lâu dài đối với tuyến hàng hải chiến lược này hay không.

Trong khi đó, Tehran khẳng định sẽ tiếp tục duy trì chủ quyền và quyền kiểm soát lâu dài đối với eo biển Hormuz, bao gồm khả năng áp phí quá cảnh.

Theo nội dung thỏa thuận đang được đề cập, eo biển Hormuz sẽ được mở lại từng bước cùng với việc Mỹ chấm dứt phong tỏa các cảng của Iran vốn được áp đặt từ ngày 17/4 - động thái đã hạn chế đáng kể khả năng xuất khẩu dầu của Tehran. Trước đó, ông Donald Trump tuyên bố lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ “vẫn sẽ được duy trì đầy đủ” cho tới khi một thỏa thuận được “đạt được, xác nhận và ký kết”.

Tuy nhiên, Iran có thể được phép xuất khẩu dầu thông qua các cơ chế miễn trừ trừng phạt, trong khi việc nới lỏng cấm vận sẽ tiếp tục được đàm phán trong giai đoạn 60 ngày.

Các thông tin trước đó cho thấy hai bên có thể thống nhất cách tiếp cận từng bước, ưu tiên giải quyết các vấn đề cấp bách như chấm dứt chiến tranh và bảo đảm tự do hàng hải tại eo biển Hormuz, trước khi chuyển sang các vấn đề nhạy cảm hơn về chính trị như chương trình hạt nhân.

Ông Hamidreza Azizi cho rằng những phát biểu gần đây của Tổng thống Trump và các quan chức trong chính quyền Mỹ cho thấy Washington có thể chấp nhận cách tiếp cận này. “Tuy nhiên, áp lực nội bộ, đặc biệt từ phe Cộng hòa, dường như đang hạn chế dư địa điều chỉnh của ông Trump và điều đó cuối cùng có thể làm suy yếu thỏa thuận”, ông nói.

Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) nhận định Tehran tin rằng họ đang đàm phán từ vị thế mạnh hơn Mỹ và đang tìm cách định hình lại trật tự khu vực theo hướng có lợi cho mình. Theo ISW, Iran “chưa công khai chấp nhận các nhượng bộ đáng kể liên quan tới hạt nhân” trong bản ghi nhớ tiềm tàng, đồng thời tin rằng dự thảo hiện nay “trì hoãn các cuộc đàm phán hạt nhân cho tới khi Tehran đạt được việc giảm sức ép quân sự và kinh tế”.

Giới chức Iran cũng nhấn mạnh bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải chấm dứt xung đột trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon - nơi Israel đang giao tranh với lực lượng Hezbollah. Tổng thống Donald Trump vẫn ủng hộ mong muốn tiếp tục chiến dịch quân sự của Israel nhằm vào Hezbollah, dù đã kêu gọi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu giảm cường độ các cuộc tấn công.

Theo ông Azizi, nếu mục tiêu hiện nay là đạt được một thỏa thuận khung hoặc bản ghi nhớ, thì cả vấn đề eo biển Hormuz lẫn chương trình hạt nhân đều có thể được xử lý.

“Về eo biển Hormuz, Iran từ lâu luôn yêu cầu thừa nhận vai trò liên quan tới chủ quyền của nước này, nhưng gần đây đã thể hiện sự linh hoạt hơn đối với yêu cầu áp phí quá cảnh. Điều đó cho thấy Tehran chủ yếu muốn được công nhận vai trò mang tính biểu tượng tại eo biển Hormuz, thay vì tiếp tục các biện pháp thời chiến mà chính họ cũng hiểu là không bền vững và khó được chấp nhận, kể cả với các đối tác như Nga và Trung Quốc”.

Về vấn đề hạt nhân, ông Azizi cho rằng tính chất phức tạp về kỹ thuật của hồ sơ này đòi hỏi các cuộc đàm phán chi tiết hơn trong tương lai. “Do đó, tôi cho rằng thỏa thuận khung có thể chỉ bao gồm một cam kết chung rằng Iran sẽ không theo đuổi vũ khí hạt nhân, còn các chi tiết kỹ thuật sẽ được để lại cho các vòng đàm phán tiếp theo”, ông dự đoán.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ về đề xuất hoà bình mới giữa Mỹ và Iran

VOV.VN - Cho đến lúc này, điều hiện hữu nhiều nhất trong “đề xuất hòa bình” mới giữa Mỹ và Iran không phải là các điều khoản rõ ràng, mà là một loạt câu hỏi còn đang bỏ ngỏ.