Quyền lực dữ liệu của Mỹ

Planet Labs PBC – công ty ảnh vệ tinh được thành lập năm 2010 - hiện vận hành hơn 200 vệ tinh, chụp toàn bộ bề mặt đất liền của Trái đất mỗi ngày với tần suất vượt trội so với phần còn lại của ngành. Không giống nhiều đối thủ chỉ bán ảnh riêng lẻ theo yêu cầu, Planet hoạt động gần giống một nền tảng dữ liệu mở, cho phép khách hàng - từ nhà giao dịch hàng hóa, chính phủ đến các tổ chức nhân đạo - tải xuống, công bố và xây dựng các ứng dụng dựa trên dữ liệu này.

Chính mô hình “mở” này từng giúp Planet trở thành nguồn dữ liệu then chốt cho báo chí, nghiên cứu và tình báo nguồn mở, từ theo dõi di chuyển quân sự đến ghi nhận thiệt hại sau không kích và các khủng hoảng nhân đạo.

Tuy nhiên, “quyền lực dữ liệu” này đang bị thử thách khi Washington trực tiếp can thiệp vào cung cấp dữ liệu từ không gian. Đầu tháng 4, Planet thông báo với khách hàng rằng Chính phủ Mỹ đã đề nghị tất cả các nhà cung cấp ảnh vệ tinh “tự nguyện tạm ngừng cung cấp dữ liệu vô thời hạn”, có hiệu lực hồi tố từ ngày 9/3, đối với phần lớn Trung Đông, bao gồm Iran, Iraq, Israel, Lebanon và các quốc gia vùng Vịnh. Động thái này diễn ra sau khi công ty đã kéo dài độ trễ cung cấp ảnh từ 4 ngày lên 14 ngày từ tháng 3/2026 nhằm hạn chế nguy cơ dữ liệu bị các đối thủ của Mỹ khai thác.

Công ty sau đó ngừng đưa các hình ảnh liên quan đến chiến sự vào thư viện dữ liệu và chuyển sang mô hình “truy cập có kiểm soát”, tức xem xét từng yêu cầu cụ thể. Bộ Quốc phòng Mỹ và Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia (NOAA) - cơ quan cấp phép hoạt động vệ tinh cho Planet - không phản hồi các đề nghị bình luận.

Sự dịch chuyển trong “sương mù chiến tranh”

Việc Mỹ siết dữ liệu đã nhanh chóng tạo ra “khoảng trống thông tin”, buộc người dùng phải tìm kiếm các nguồn thay thế ngoài hệ sinh thái vệ tinh Mỹ. Một số khách hàng chuyển sang sử dụng dữ liệu độ phân giải thấp miễn phí từ NASA, vốn không chịu các hạn chế tương tự. Số khác tìm đến Cơ quan Vũ trụ châu Âu hoặc các nhà khai thác vệ tinh quốc tế như Airbus Defence & Space.

Đáng chú ý, các công ty vệ tinh Trung Quốc cũng nổi lên như một lựa chọn thay thế. Trung Quốc hiện đang nhanh chóng mở rộng năng lực quan sát Trái đất thương mại, với các doanh nghiệp như MizarVision hay Chang Guang Satellite Technology xây dựng một trong những chòm vệ tinh thương mại lớn nhất ngoài Mỹ.

Sự dịch chuyển này không chỉ là phản ứng tạm thời mà còn phản ánh xu hướng dài hạn: quyền kiểm soát dữ liệu vệ tinh đang dần phân tán, thay vì tập trung vào Mỹ như trước đây. Diễn biến này đang làm thay đổi cục diện ngành quan sát Trái đất trị giá khoảng 5 tỷ USD, đồng thời đặt ra câu hỏi liệu có thể xây dựng một mô hình kinh doanh bền vững trên nền tảng hạ tầng mà chính phủ có thể can thiệp bất cứ lúc nào hay không.

Planet cho biết sẽ cập nhật khi có thông tin mới, đồng thời bày tỏ mong muốn sớm khôi phục chính sách cho phép tất cả khách hàng tiếp cận dữ liệu, trong khi vẫn hạn chế nguy cơ bị lạm dụng. Dù vậy, công ty cũng thừa nhận một số cơ quan chính phủ Mỹ, chính phủ nước ngoài và khách hàng thương mại vẫn được quyền truy cập không hạn chế, nhưng không nêu cụ thể.

Đây không phải lần đầu Planet hạn chế dữ liệu. Năm 2023, công ty từng trì hoãn cung cấp hình ảnh chiến sự Gaza nhưng vẫn thiết lập kênh riêng cho báo chí và tổ chức phi chính phủ tiếp cận gần thời gian thực. Tuy nhiên, lần hạn chế liên quan đến Iran có phạm vi rộng hơn nhiều và không có kênh truy cập tương tự.

Công ty Privateer Space - chuyên phân tích dữ liệu địa không gian - là một trong những khách hàng bị ảnh hưởng. Do phụ thuộc vào dữ liệu vệ tinh cập nhật theo giờ, doanh nghiệp này gặp khó trong việc xác nhận nhanh các biến động như tàu thuyền tắt tín hiệu hay thay đổi hành trình tại Vịnh Ba Tư. Hoạt động giám sát cảng biển trong khu vực cũng bị hạn chế đáng kể.

Để bù đắp, Privateer buộc phải chuyển sang nguồn dữ liệu thay thế với chi phí cao hơn và hiệu quả thấp hơn, cho thấy mức độ phụ thuộc lớn của thị trường vào nguồn dữ liệu từ Mỹ. Theo lãnh đạo công ty, hoạt động hiện đã “suy giảm nghiêm trọng”.

Các doanh nghiệp khác cho biết vẫn có thể xoay xở, nhưng lo ngại về hệ quả lâu dài. Ông Samir Madani, đồng sáng lập TankerTrackers.com - đơn vị theo dõi tàu chở dầu toàn cầu - cho biết công ty đã chuyển sang các giải pháp thay thế, đồng thời cảnh báo khách hàng có thể dần rời bỏ các nhà cung cấp Mỹ do tác động từ sự can thiệp của chính phủ.

Trong khi đó, ông Antoine Halff, đồng sáng lập công ty phân tích năng lượng Kayrros, nhấn mạnh việc thiếu dữ liệu kịp thời có thể gây bất ổn thị trường. Theo ông, dữ liệu nhanh giúp phát hiện sớm gián đoạn, điều hướng dòng chảy và cân bằng cung - cầu. “Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị gia tăng, tính minh bạch này góp phần củng cố an ninh năng lượng”, ông Halff nói.

Mỹ sẽ không còn ưu thế tuyệt đối

Ở góc độ rộng hơn, giới chuyên gia nhận định lĩnh vực ảnh vệ tinh thương mại đang bước vào giai đoạn cạnh tranh đa cực khi nhiều quốc gia có khả năng cung cấp dữ liệu tương đương. Theo nhà phân tích Adrian Norris, Mỹ vẫn dẫn đầu trong lĩnh vực vệ tinh quân sự chuyên dụng, nhưng lợi thế trong lĩnh vực thương mại đang thu hẹp nhanh chóng.

Diễn biến hiện nay cho thấy dữ liệu vệ tinh không chỉ là tài sản thương mại mà còn là công cụ quyền lực trong cạnh tranh địa chính trị. Tại Mỹ, các công ty ảnh vệ tinh phải có giấy phép liên bang để thu thập và bán dữ liệu - cơ chế cho phép chính phủ can thiệp khi liên quan đến an ninh quốc gia.

Do ảnh vệ tinh có thể tiết lộ vị trí lực lượng hay mức độ thiệt hại sau tấn công, nhiều công ty Mỹ luôn kiểm soát chặt việc truy cập dữ liệu. Tuy nhiên, trong bối cảnh các quốc gia khác mở rộng mạnh mẽ năng lực vệ tinh, lợi thế này đang bị bào mòn. Một số báo cáo cho thấy các công ty Trung Quốc đã sử dụng dữ liệu để theo dõi hoạt động quân sự Mỹ, trong khi Iran được cho là đã tiếp cận vệ tinh do thám của Trung Quốc.

Các nhà phân tích cho rằng việc ngừng cung cấp ảnh vệ tinh cũng có thể giúp Mỹ kiểm soát dòng thông tin về cuộc chiến. Nhiều cơ quan báo chí đã gặp khó khăn khi không thể tiếp cận dữ liệu hình ảnh, trong khi các tổ chức phi chính phủ là nhóm chịu tác động rõ rệt nhất.

Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) cho biết họ không còn khả năng xác nhận các cuộc tấn công hoặc đánh giá thiệt hại với độ chi tiết như trước. Tổ chức Ân xá Quốc tế cũng mất quyền truy cập vào dữ liệu Planet - nguồn quan trọng trong các cuộc điều tra phá hủy công trình tại Lebanon.

Theo ông Micah Farfour, cố vấn về viễn thám của Ân xá Quốc tế, trong bối cảnh tràn lan hình ảnh do trí tuệ nhân tạo tạo ra hoặc bị chỉnh sửa, ảnh vệ tinh vẫn là một trong số ít nguồn thông tin đáng tin cậy. “Đó là một bằng chứng rất mạnh mẽ giữa vô vàn hỗn loạn”, ông nhấn mạnh.

Cuộc xung đột Iran vì thế đã làm lộ rõ một nghịch lý: dữ liệu vệ tinh mang tính thương mại nhưng quyền tiếp cận lại mang tính chính trị. Đối với giới báo chí và nghiên cứu, sự phụ thuộc vào một hệ sinh thái dữ liệu duy nhất tiềm ẩn rủi ro ngày càng lớn.

Trong dài hạn, khi hàng nghìn vệ tinh mới được phóng lên quỹ đạo, quyền kiểm soát dữ liệu sẽ ngày càng phân tán, khiến bất kỳ quốc gia nào - kể cả Mỹ - cũng khó duy trì ưu thế tuyệt đối trong “tầm nhìn từ không gian”.

Iran tìm đến Nga: Cục diện Trung Đông đứng trước bước ngoặt lớn

VOV.VN - Iran đang tìm đến Nga như một kênh trung gian quan trọng nhằm phá vỡ bế tắc với Mỹ và Israel. Trong bối cảnh xung đột leo thang và ngoại giao đình trệ, động thái này được đánh giá có thể tạo bước ngoặt mới cho cục diện Trung Đông.