Từ “điểm nghẽn” thương mại đến công cụ gây sức ép

Tiếp giáp Iran ở phía bắc và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất cùng Oman ở phía nam, eo biển Hormuz là cửa ngõ chiến lược nối liền Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Tuyến đường thủy này kéo dài khoảng 161 km, nhưng ở điểm hẹp nhất chỉ rộng hơn 30 km, tạo thành một “nút thắt cổ chai” đặc biệt nhạy cảm. Các luồng hàng hải cho tàu thuyền qua lại theo mỗi hướng trên thực tế chỉ rộng vài km, khiến việc lưu thông không chỉ phức tạp mà còn dễ bị kiểm soát.

Chính đặc điểm địa lý này đã tạo cho Hormuz một vẻ ngoài bình lặng khi dòng chảy năng lượng toàn cầu vận hành ổn định. Nhưng một khi xung đột bùng phát, điểm nghẽn ấy lập tức biến thành đòn bẩy chiến lược – nơi chỉ một quyết định đóng hay mở cũng đủ làm chao đảo toàn bộ hệ thống kinh tế thế giới.

Kể từ khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công nhằm vào Iran vào cuối tháng 2/2026, hoạt động giao thông qua eo biển Hormuz gần như tê liệt. Số lượng tàu thuyền qua lại trung bình mỗi ngày giảm từ khoảng 135 xuống dưới 10 chiếc. Hơn 200 tàu chở dầu cỡ lớn bị mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư, khiến các quốc gia trong khu vực buộc phải cắt giảm mạnh sản lượng vì không còn khả năng lưu trữ.

Gần như ngay lập tức, thị trường thế giới chứng kiến giá năng lượng tăng vọt, tạo ra cú sốc lạm phát đối với nhiều nền kinh tế. Các nhà máy phân bón tại Ấn Độ phải thu hẹp sản xuất, ngành công nghiệp chế tạo tại Hàn Quốc đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguyên liệu, trong khi các hãng hàng không châu Âu chứng kiến chi phí nhiên liệu leo thang. Một chuỗi phản ứng dây chuyền được kích hoạt chỉ bởi sự gián đoạn tại một tuyến đường biển dài chưa đầy 200 km.

Tuy nhiên, điểm mấu chốt không chỉ nằm ở quy mô gián đoạn mà còn ở nghệ thuật kiểm soát của Tehran. Thông qua cơ chế sàng lọc tàu thuyền và thu phí dịch vụ lên đến 2 triệu USD, Tehran đã thành công trong việc thương mại hóa sự bất ổn.

Hành lang ven biển này vừa giúp Iran duy trì quyền điều tiết năng lượng, vừa là công cụ để nước này thực thi một chiến lược gây áp lực với Mỹ và Israel. Kết quả là, trong khi xuất khẩu của các nước vùng Vịnh giảm hơn 95% vào giữa tháng 3/2026, lượng dầu xuất khẩu của Iran chỉ suy giảm nhẹ.

Thậm chí, Tehran còn phát đi tín hiệu rằng họ muốn thể chế hóa quyền kiểm soát này. Một dự luật đang được Quốc hội Iran xem xét nhằm ghi nhận chủ quyền của nước này đối với eo biển trong luật quốc gia và thiết lập hệ thống thu phí đối với tàu thuyền đi qua.

Mở cửa Hormuz không đơn giản

Theo giới quan sát, kịch bản đóng cửa Hormuz là kết quả của một quá trình chuẩn bị dài hạn. Tehran xem eo biển này là một "tài sản chiến lược" cốt lõi gắn liền với lãnh thổ, biến nó thành một lợi thế bất biến trước mọi áp lực trừng phạt hay đe dọa quân sự từ bên ngoài. Không giống như tên lửa hay cơ sở hạt nhân, eo biển này không thể bị phá hủy hoặc di dời. Chính vị trí địa lý của Iran đã mặc nhiên trao cho họ một lợi thế mà ít quốc gia nào sở hữu.

Hệ quả của việc kích hoạt “đòn bẩy địa lý” đó đang thể hiện rõ trên thực tế. Mức độ gián đoạn hiện nay tại eo biển Hormuz vượt xa hai cuộc khủng hoảng dầu mỏ vào năm 1973 và năm 1979. Điều này không chỉ gây thiệt hại kinh tế trước mắt, mà còn có thể làm thay đổi cách thức vận hành của thị trường năng lượng toàn cầu trong dài hạn.

Trong bối cảnh đó, các công ty vận tải và bảo hiểm sẽ buộc phải điều chỉnh chiến lược. Một số có thể quyết định tránh hoàn toàn tuyến đường này trong mọi hoàn cảnh. Những doanh nghiệp khác sẽ yêu cầu mức phí bảo hiểm cao hơn, khiến hàng hóa từ vùng Vịnh trở nên kém cạnh tranh.

Trong khi đó, các tuyến vận chuyển thay thế như đường ống dẫn dầu của Saudi Arabia tới cảng Yanbu trên Biển Đỏ, chỉ có thể bù đắp một phần. Công suất tối đa khoảng 5 triệu thùng/ngày vẫn thấp hơn đáng kể so với mức xuất khẩu thông thường. Hơn nữa, các tuyến đường này cũng không hoàn toàn an toàn trước các cuộc tấn công bằng tên lửa hoặc máy bay không người lái từ các bên tham chiến

Ngay cả trong kịch bản Mỹ và Iran đạt được một thỏa thuận hòa bình, việc khôi phục hoàn toàn hoạt động giao thông qua eo biển Hormuz cũng không hề đơn giản. Iran cho biết đã gài thủy lôi tại các tuyến hàng hải chính, trong khi tình trạng gây nhiễu GPS trên diện rộng vẫn chưa được giải quyết.

Việc rà phá thủy lôi có thể mất nhiều tuần, nếu không muốn nói là lâu hơn. Trong thời gian đó, các chủ tàu sẽ phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đưa tàu trở lại khu vực. Ngay cả khi tuyến đường được tuyên bố an toàn, nguy cơ tái phong tỏa vẫn khiến nhiều doanh nghiệp lựa chọn rút tàu khỏi Vịnh Ba Tư thay vì tiếp tục mạo hiểm.

Hải quân Mỹ, dù sở hữu năng lực vượt trội, cũng không đủ tàu để bảo vệ hơn 100 tàu thương mại cùng lúc. Các quan chức quốc phòng phương Tây thừa nhận rằng việc mở lại eo biển chỉ có thể thực hiện thông qua một liên minh đa quốc gia. Nhưng ngay cả khi một liên minh như vậy được thành lập, năng lực bảo vệ vẫn khó có thể đáp ứng lưu lượng tàu thuyền trong điều kiện bình thường.

Tình trạng ùn tắc ở hai đầu eo biển – nơi hàng trăm tàu đang bị mắc kẹt, dự kiến mất nhiều tuần mới có thể khai thông. Điều này cho thấy, ngay cả trong kịch bản thuận lợi nhất, dư chấn từ sự gián đoạn tại Hormuz sẽ tiếp tục ảnh hưởng lâu dài tới thị trường toàn cầu.

Mỹ vấp phải “tường sắt” từ Iran, đàm phán ngừng bắn vẫn dậm chân tại chỗ

VOV.VN - Bất chấp những nỗ lực từ phía Washington và quyết định gia hạn lệnh ngừng bắn của Tổng thống Donald Trump, tiến trình ngoại giao Mỹ - Iran vẫn rơi vào bế tắc trước thái độ cứng rắn của Tehran.