Vũ khí Mỹ trên quỹ đạo và nguy cơ chạy đua vũ trang trong không gian

Theo thông cáo của Lực lượng Không gian Mỹ, Washington hiện có các “vũ khí kiểm soát không gian trên quỹ đạo”, có khả năng bảo vệ lực lượng liên quân trước những hành động thù địch của đối phương. Tuy nhiên, cơ quan này không tiết lộ cụ thể những loại vũ khí nào đã được triển khai, số lượng bao nhiêu hoặc chúng được đưa lên quỹ đạo từ thời điểm nào.

Bộ trưởng Không quân Mỹ Troy Meink cũng xác nhận thông tin trên khi phát biểu tại Hội nghị Hàng không, Vũ trụ và Không gian mạng hôm 14/9. Ông nhấn mạnh Mỹ phải duy trì ưu thế không chỉ trên không mà cả trong không gian, đồng thời cho biết các năng lực mà Washington đang sở hữu có thể được sử dụng cho cả mục đích phòng thủ và tấn công.

Đây là lần đầu tiên giới chức Mỹ công khai thừa nhận nước này đã triển khai các vũ khí trên quỹ đạo. Dù Washington không công bố chi tiết, tuyên bố này lập tức thu hút sự chú ý bởi nó được đưa ra trong bối cảnh Mỹ, Nga và Trung Quốc đều đang tăng cường năng lực quân sự trong không gian.

Mỹ đang sở hữu những năng lực nào trên quỹ đạo?

Lực lượng Không gian Mỹ cho biết khái niệm “kiểm soát không gian” bao gồm những nhiệm vụ nhằm cạnh tranh và kiểm soát lĩnh vực không gian, sử dụng cả các phương tiện động năng và phi động năng để tác động đến năng lực của đối phương.

“Những năng lực này có thể được sử dụng cho cả mục đích tấn công và phòng thủ”, tuyên bố cho biết.

Các biện pháp phi động năng có thể bao gồm sử dụng laser để làm mù hoặc gây suy giảm khả năng hoạt động của vệ tinh, hoặc gây nhiễu điện từ và tấn công mạng nhằm vào các đường truyền dữ liệu của vệ tinh.

Tuy nhiên, việc Mỹ không công bố loại vũ khí cụ thể khiến chưa thể xác định chính xác các hệ thống đang được triển khai có khả năng thực hiện những nhiệm vụ nào.

Bộ trưởng Troy Meink cũng không cung cấp thêm thông tin khi được đề nghị giải thích chi tiết. Hiện chưa rõ các vũ khí này được đưa lên quỹ đạo khi nào.

Vì sao Mỹ muốn triển khai vũ khí trong không gian?

Trong tuyên bố, Lực lượng Không gian Mỹ viện dẫn Nga và Trung Quốc để giải thích nhu cầu phát triển năng lực kiểm soát không gian của Washington. Cơ quan này cho rằng Trung Quốc đang “phát triển và vận hành các năng lực không gian và chống không gian như một phần trong chiến lược hiện đại hóa quân sự”.

Đối với Nga, Mỹ nhận định Moscow coi không gian là một lĩnh vực tác chiến và cho rằng ưu thế trong không gian sẽ là yếu tố có tính quyết định trong các cuộc xung đột tương lai.

Giới chức quân sự Mỹ nhiều lần cảnh báo hai quốc gia này đang phát triển những năng lực có thể được sử dụng trong các hoạt động quân sự trên không gian. Washington từng dẫn các hoạt động huấn luyện của Nga với những cụm vệ tinh, cho rằng đây có thể là dấu hiệu cho thấy Moscow đang nghiên cứu các chiến thuật “tấn công và phòng thủ” phục vụ tác chiến trong tương lai.

Mỹ cũng đặc biệt quan tâm đến chương trình không gian của Trung Quốc, trong đó có việc phát triển các năng lực chống không gian và một loại tên lửa siêu vượt âm có khả năng mang đầu đạn hạt nhân và bay theo quỹ đạo một phần.

Theo các quan chức Mỹ, Washington còn đánh giá Nga đã tìm cách phát triển một loại vũ khí hạt nhân trên không gian có khả năng tạo ra một xung năng lượng lớn, được gọi là xung điện từ (EMP), có thể làm gián đoạn hoặc vô hiệu hóa một số lượng lớn vệ tinh thương mại và chính phủ. Moscow đã phủ nhận cáo buộc này.

Những lo ngại của Mỹ xuất phát từ vai trò ngày càng quan trọng của vệ tinh đối với hoạt động quân sự cũng như đời sống dân sự. Vệ tinh hiện được sử dụng cho liên lạc, định vị, giám sát, dự báo thời tiết và hỗ trợ ứng phó thiên tai. Các hệ thống định vị vệ tinh cũng có liên quan đến nhiều hoạt động kinh tế, từ vận tải hàng hóa đến dịch vụ tài chính và điều phối các dịch vụ khẩn cấp.

Vì vậy, một cuộc tấn công nhằm vào các vệ tinh quan trọng có thể gây tác động vượt xa phạm vi quân sự.

“Điều đặc biệt quan trọng là chúng ta phải duy trì ưu thế không chỉ trên không mà cả trong không gian”, ông Meink nói, cho rằng Mỹ cần thực hiện các bước cần thiết để có thể ứng phó khi bị đe dọa.

Tuyên bố của Washington cho thấy không gian đang được nhìn nhận ngày càng rõ ràng như một lĩnh vực có thể quyết định năng lực quân sự trong các cuộc xung đột tương lai.

Nga và Trung Quốc cảnh báo không gian thành chiến trường

Việc Mỹ công khai xác nhận triển khai vũ khí trên quỹ đạo lập tức vấp phải phản ứng từ Trung Quốc và Nga.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn kêu gọi Mỹ “ngừng chuẩn bị cho chiến tranh trong không gian”, đồng thời cảnh báo nguy cơ một cuộc chạy đua vũ trang mới. Phản ứng của Trung Quốc phản ánh mối lo ngại lâu nay rằng việc các cường quốc liên tục phát triển năng lực quân sự trên quỹ đạo có thể khiến không gian từ một môi trường phục vụ nghiên cứu và hoạt động dân sự trở thành một lĩnh vực cạnh tranh chiến lược và tác chiến.

Nga cũng đưa ra lập trường tương tự. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov ngày 15/9 cho rằng không gian cần được duy trì không có vũ khí.

“Chúng tôi cho rằng không gian phải không có bất kỳ loại vũ khí nào”, ông Peskov nói với báo giới tại Moscow. Theo ông Peskov, Nga kỳ vọng cộng đồng quốc tế tiếp tục củng cố hợp tác nhằm hướng tới mục tiêu phi quân sự hóa hoàn toàn không gian.

Những tuyên bố được Nga và Trung Quốc đưa ra sau khi Mỹ lần đầu công khai xác nhận sự tồn tại của vũ khí trên quỹ đạo. Điều này làm nổi bật sự khác biệt trong cách tiếp cận giữa các cường quốc.

Trong khi Mỹ nhấn mạnh nhu cầu bảo vệ lực lượng và duy trì ưu thế trước những mối đe dọa tiềm tàng, Nga và Trung Quốc cảnh báo việc mở rộng năng lực quân sự có thể thúc đẩy một vòng xoáy chạy đua vũ trang trong không gian.

Cạnh tranh quân sự trên không gian thực tế không phải vấn đề mới. Ngay từ thời kỳ đầu của cuộc chạy đua không gian, Mỹ và Liên Xô đã nghiên cứu khả năng sử dụng công nghệ vũ trụ cho mục đích quân sự.

Sau khi vệ tinh Sputnik được Liên Xô phóng lên quỹ đạo năm 1957, hai cường quốc bắt đầu đặc biệt quan tâm đến khả năng sử dụng không gian cho hoạt động quân sự cũng như khả năng vô hiệu hóa các hệ thống không gian của đối phương.

Ấn Độ cũng từng công khai năng lực chống vệ tinh khi tuyên bố phá hủy một vệ tinh ở quỹ đạo thấp bằng tên lửa trong một vụ thử hồi năm 2019.

Những diễn biến này cho thấy năng lực tác chiến trong không gian không còn chỉ là vấn đề lý thuyết. Các quốc gia có năng lực công nghệ ngày càng có nhiều phương thức tác động đến vệ tinh của đối phương, từ gây nhiễu, làm gián đoạn tín hiệu cho tới những phương thức có khả năng phá hủy trực tiếp.

Trong bối cảnh đó, việc Mỹ công khai thừa nhận đã triển khai vũ khí trên quỹ đạo có thể tạo thêm sức ép đối với Nga và Trung Quốc trong việc phát triển các năng lực tương ứng.

Khoảng trống pháp lý và cuộc đua “Golden Dome”

Một trong những vấn đề đáng chú ý nhất hiện nay là khuôn khổ pháp lý quốc tế chưa cấm toàn bộ các loại vũ khí trong không gian.

Hiệp ước Không gian Vũ trụ năm 1967 cấm triển khai vũ khí hạt nhân và các loại vũ khí hủy diệt hàng loạt trên quỹ đạo. Tuy nhiên, hiệp ước không cấm rõ ràng việc triển khai hoặc sử dụng vũ khí thông thường trong không gian, cũng như các hệ thống vũ khí từ mặt đất nhằm vào những tài sản đang hoạt động trên quỹ đạo.

Điều này tạo ra khoảng trống cho những cách diễn giải khác nhau về hoạt động quân sự trong không gian.

Trong nhiều thập kỷ qua, Mỹ, Nga, Trung Quốc và Ấn Độ đã nghiên cứu các phương thức tác động tới vệ tinh, đặc biệt là những vệ tinh đóng vai trò quan trọng đối với liên lạc quân sự, định vị và giám sát. Trong khi đó, Washington đang tiếp tục thúc đẩy các chương trình nhằm củng cố năng lực phòng thủ trước những mối đe dọa từ tên lửa và không gian.

Tháng 12/2025, Tổng thống Donald Trump ký một sắc lệnh hành pháp nhấn mạnh ưu thế của Mỹ trong không gian, đồng thời yêu cầu thúc đẩy phát triển các công nghệ phòng thủ tên lửa thế hệ mới và năng lực đối phó với những mối đe dọa, trong đó có khả năng triển khai vũ khí hạt nhân trên không gian.

Động thái này gắn với kế hoạch xây dựng hệ thống phòng thủ tên lửa “Golden Dome” (Vòm Vàng) mà ông Trump đề xuất. Đây là chương trình trị giá nhiều tỷ USD, lấy cảm hứng từ hệ thống Iron Dome (Vòm Sắt) của Israel, với mục tiêu cho phép Mỹ đánh chặn tên lửa từ nhiều khu vực trên thế giới.

Tổng thống Trump cho biết ông muốn hệ thống này được hoàn tất vào năm 2028. Tuy nhiên, Mỹ vẫn chưa công bố đầy đủ chi tiết về cách thức triển khai chương trình.

Bộ trưởng Troy Meink ngày 14/9 cũng cho biết một chương trình đánh chặn tên lửa trên không gian của Mỹ đã chuyển từ giai đoạn hợp đồng ban đầu sang chế tạo phần cứng sẵn sàng cho chuyến bay trong chưa đầy một năm. Ông không tiết lộ thêm thông tin.

Việc Mỹ xác nhận có vũ khí trên quỹ đạo vì vậy diễn ra trong một bối cảnh rộng hơn, khi Washington vừa muốn duy trì ưu thế quân sự trên không gian, vừa phát triển các hệ thống phòng thủ có khả năng đối phó với tên lửa và các mối đe dọa từ quỹ đạo.

Từ góc độ pháp lý, câu hỏi đặt ra là liệu các quy định hiện hành có còn đủ để kiểm soát tốc độ phát triển của công nghệ quân sự không gian hay không. Hiệp ước năm 1967 được xây dựng trong một bối cảnh công nghệ rất khác hiện nay và chủ yếu tập trung vào việc ngăn chặn vũ khí hạt nhân, vũ khí hủy diệt hàng loạt được đưa lên quỹ đạo.

Trong khi đó, những năng lực mới như vũ khí chống vệ tinh, gây nhiễu, laser hoặc các hệ thống có thể tác động đến tài sản trên quỹ đạo đang tạo ra những thách thức mà các quy định hiện hành chưa hoàn toàn bao quát.

Việc Mỹ lần đầu công khai thừa nhận đã triển khai vũ khí trên không gian vì vậy có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện về một hệ thống vũ khí cụ thể. Nó cho thấy cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc đang mở rộng sang một lĩnh vực từng được xem chủ yếu là không gian nghiên cứu và hợp tác.

Nếu các quốc gia tiếp tục tăng tốc phát triển năng lực tấn công và phòng thủ trên quỹ đạo, nguy cơ hình thành một cuộc chạy đua vũ trang trong không gian có thể gia tăng. Đồng thời, các vệ tinh dân sự và quân sự ngày càng trở thành những tài sản có giá trị chiến lược, khiến nguy cơ xung đột trong không gian có thể kéo theo những hệ quả đối với nhiều hoạt động trên Trái đất.

Mỹ lần đầu thừa nhận triển khai vũ khí trên quỹ đạo

VOV.VN - Mỹ lần đầu công khai thừa nhận Lực lượng Không gian đã triển khai vũ khí kiểm soát không gian trên quỹ đạo, trong bối cảnh cạnh tranh quân sự với Nga và Trung Quốc gia tăng.