Đạo diễn Lê Hải Yến: Không thể đo giá trị sản phẩm văn hóa chỉ bằng tiền bán vé

Đưa di sản lên sân khấu đương đại luôn đặt người sáng tạo trước một bài toán khó: làm thế nào để tác phẩm đủ mới, đủ hấp dẫn với công chúng hôm nay nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi của văn hóa truyền thống. Với “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” - chương trình nghệ thuật nằm trong khuôn khổ Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò 2026 khai mạc tối 16/10, Tổng đạo diễn Lê Hải Yến lựa chọn kết hợp chất liệu văn hóa Thái với ngôn ngữ sân khấu hiện đại, từ 3D mapping, đại cảnh cộng đồng đến cách kể chuyện lấy cảm hứng từ “Xống chụ xon xao”.

Trong bối cảnh Nghị quyết 80 đặt ra những yêu cầu mới đối với phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa, Tổng đạo diễn Lê Hải Yến chia sẻ với VOV.VN về sáng tạo, gìn giữ di sản và sức sống của các sản phẩm văn hóa trong đời sống đương đại.

Xòe Thái không chỉ là một điệu múa

PV: Sau 10 năm gắn bó với vùng đất Yên Bái cũ và ba lần làm chương trình tại Mường Lò, cách chị nhìn về Xòe Thái đã thay đổi như thế nào?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Những lần đầu đến Mường Lò, tôi vô cùng ấn tượng trước những vòng xòe đại cảnh, đông người, đều đặn và đẹp mắt. Khi ấy, tôi nhìn Xòe Thái ở góc độ vẻ đẹp của một điệu múa dân gian, một di sản đã được UNESCO ghi danh.

Nhưng đến lần thứ ba, tôi nhìn thấy những ý nghĩa sâu sắc hơn phía sau vòng xòe, và đó cũng là lý do chương trình lần này có tên gọi “Trọn một vòng yêu”.

Vòng xòe nói đến tình yêu thương, nghĩa cộng đồng, sự gắn kết và chở che, sự bình đẳng, bao dung và bác ái. Không dễ gì để chúng ta tự nhiên nắm lấy tay nhau thật lâu, đặc biệt là trong bối cảnh hiện nay. Một cộng đồng cùng nắm tay trong những dịp lễ thể hiện sự kết nối, bình đẳng và tình nghĩa giữa con người với con người, không phân biệt vị trí, giai cấp, giới tính, độ tuổi hay màu da.

Vì vậy, lần này tôi không chỉ muốn tôn vinh vẻ đẹp về hình thức của Xòe Thái mà muốn kể về tình yêu, sự gắn kết cộng đồng thông qua vòng xòe. Xòe không chỉ là một điệu múa để chúng ta đứng ngoài quan sát. Tôi cũng nghĩ tri thức và chất liệu văn hóa là vô hạn. Điều quan trọng là mỗi lần trở lại phải tìm được một góc nhìn khác, ngày càng sâu hơn, chất hơn, bởi nếu lặp lại chính mình thì với tôi có nghĩa là mình đang tụt lùi.

PV: Chương trình sử dụng sân khấu 360 độ, 24 máy chiếu 3D mapping trên diện tích hơn 3.000 m². Công nghệ đóng vai trò thế nào trong cách chị kể câu chuyện văn hóa?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Công nghệ là một thử thách lớn, đặc biệt khi triển khai ở địa phương, nơi điều kiện thực địa và cơ sở vật chất không thể giống những sân vận động lớn.

Chỉ riêng việc tính toán 24 máy chiếu 3D mapping trên không gian khoảng 3.000 m², xác định vị trí và góc chiếu sao cho đẹp, ê-kíp kỹ thuật đã tính toán rất kỹ và tìm nhiều giải pháp khác nhau. Chưa kể chương trình ngoài trời nên thời tiết cũng có thể ảnh hưởng đến thiết bị và luôn có những rủi ro kỹ thuật.

Nhưng nguyên tắc của tôi là dù sử dụng công nghệ đến đâu thì công nghệ vẫn chỉ hỗ trợ cho câu chuyện văn hóa. Cốt lõi phải là văn hóa. Tôi không muốn tạo ra sự khác biệt chỉ bằng công nghệ hay khoe rằng chương trình sử dụng kỹ thuật hoành tráng như thế nào.

Bên cạnh công nghệ tạo bối cảnh nền, thì gần 90% đạo cụ trên sân khấu là đồ thật. Tôi muốn tạo ra cảm giác khán giả đang sống trong không gian ấy chứ không phải chỉ đang xem một thứ được sân khấu hóa. Công nghệ phải giúp văn hóa thăng hoa.

Làm mới di sản không có nghĩa là được phép tùy tiện

PV: Khi sáng tạo trên chất liệu truyền thống, chị đặt ra giới hạn như thế nào để vừa có cái mới, vừa không làm mất “hồn cốt”, nhất là khi thời gian qua không ít sản phẩm làm mới di sản gây tranh luận vì những sai lệch về trang phục, phong tục?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Tôi có một nguyên tắc là trước khi làm hay thì phải làm đúng. Tôi luôn ý thức mình là người Kinh, trong khi Mường Lò được coi là vùng đất tổ của người Thái. Các nghệ nhân, bà con sống ở đó thấm nhuần lịch sử và hiểu văn hóa của họ hơn mình rất nhiều.

Vì vậy, khi làm về văn hóa, tôi không thể vội vàng. Tư liệu về văn hóa Thái không phải cứ lên mạng tìm là có thể sử dụng ngay. Có rất nhiều phiên bản, dị bản, thậm chí có những thông tin trên mạng nhưng khi hỏi lại các nghệ nhân và nhà nghiên cứu lại không chính xác.

Từ một chiếc quần, chiếc áo, chiếc quạt đến đạo cụ cũng phải hỏi xem có đúng của người Thái không, thuộc vùng nào, trong tiếng Thái là gì. Bởi người Thái cũng có Thái Trắng, Thái Đen; người Thái Đen ở Mường Lò lại có những tục lệ khác với người Thái Đen ở Sơn La, Lai Châu và các vùng khác.

Bởi vậy, song hành với ê-kíp luôn phải có các trưởng bản, nghệ nhân và những người nghiên cứu văn hóa đồng hành. Chính vì thế mà trong khâu xây dựng kịch bản, thời gian dành cho việc nghiên cứu chiếm đến hơn 80%. Có khi tôi chỉ mất hơn một tuần để viết kịch bản nhưng phải dành ba, bốn tháng trước đó để đọc và nghiên cứu và tìm hiểu các tư liệu. Làm hay đến mấy mà làm sai thì mình cũng trở thành có lỗi với bà con.

Tất nhiên, tôn trọng di sản không có nghĩa là bê nguyên tất cả lên sân khấu. Với “Xống chụ xon xao”, chúng tôi chỉ lấy cảm hứng từ mỹ cảm tình yêu, tinh thần thủy chung để sáng tạo nên câu chuyện mới chứ không tạo nên một tác phẩm chuyển thể.

Những phong tục, tập quán truyền thống và các giá trị văn hóa đặc trưng cần được tôn trọng, nhưng cách kể phải có tính thời đại. Người làm chuyên môn cũng phải biết chọn lọc, tiết chế, biết khi nào nẻn sử dụng yếu tố gì, bởi có những chi tiết rất hay nhưng quá nhỏ để đưa vào một sân khấu đại cảnh hoặc sẽ khiến tiết tấu chương trình bị chậm hoặc gây khó hiểu.

Tôi luôn nghĩ nếu khán giả xem một chương trình mà chỉ thấy “hoành tráng” thì như thế chưa đủ để gọi là thành công. Hoành tráng thì chỉ cần đầu tư nhiều tiền là có thể làm được. Quan trọng hơn là sau chương trình, điều gì còn đọng lại với người xem. Họ rút ra được điều gì, biết thêm được thông tin, kiến thức gì sau mỗi chương trình thì giá trị “Edutainment” mà tôi theo đuổi mới thực sự được phát huy.

PV: Trong chương trình, chị lựa chọn để chính người Thái đảm nhiệm các nhân vật chính và giữ tiếng Thái trong một số phần trình diễn. Vì sao điều này quan trọng?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Tôi không muốn làm một lễ hội của người Thái nhưng trên sân khấu lại toàn người Kinh hát bằng tiếng Kinh rồi gọi đó là văn hóa Thái. Nếu như vậy, bà con sẽ tủi thân vì tiếng nói và chữ viết mà họ vốn rất tự hào không được cất lên. Vì vậy, các nhân vật chính trong chương trình, từ chàng trai, cô gái đến bố mẹ hai bên đều là người Thái. Việc casting khá công phu bởi diễn viên phải vừa biết hát, biết múa, biết diễn và chúng tôi lại muốn họ là người Thái.

Một số cảnh diễn như Hạn Khuống, Thách cưới hay Tằng cẩu... lời hát hoặc lời thoại đều được thể hiện bằng tiếng Thái. Giai điệu và ngôn ngữ Thái có sức hấp dẫn riêng; nếu chuyển toàn bộ sang tiếng Kinh thì sẽ mất đi chất dân gian, bản địa. Khán giả vẫn có thể theo dõi nội dung qua phụ đề tiếng Việt. Bởi âm nhạc là không biên giới.

Tôi muốn bà con được tự hào về văn hóa của chính mình.

PV: Chị nhìn nhận thế nào về khoảng cách giữa văn hóa truyền thống với khán giả trẻ hiện nay? Làm thế nào để những giá trị như Xòe Thái không chỉ được gìn giữ mà còn khiến người trẻ chủ động tìm đến?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Đầu tiên, nó phải hay và phải chạm đến người trẻ.

Nếu chúng ta cứ nói với con cái rằng dân ca, cải lương rất hay, con hãy nghe đi, nhưng các bạn trẻ nghe mà không thấy thích thì họ sẽ không thể kế thừa, phát huy. Nếu văn hóa chỉ dừng lại ở thế hệ các ông bà thì rất khó duy trì.

Mỗi khi làm xong một kịch bản, tôi thường đưa cho chính các bạn Gen Z trong êkip và hỏi: “Bản thân các em có thấy thích không? Có thấy hay không? Nếu là khán giả, các bạn có muốn đi xem không?”.

Để các bạn trẻ có thể thích thì trước hết họ phải hiểu. Hiểu những giá trị, hiểu tinh hoa, hiểu ý nghĩa và những cái hay cái đẹp của di sản đó. Làm thế nào để họ cảm thấy có sự kết nối, đồng điệu. Bởi tất cả các loại hình nghệ thuật dân gian hay di sản đều bắt đầu từ cuộc sống, từ cộng đồng, là tiếng nói của cộng đồng và ẩn chứa thông điẹp. Khi hiểu câu chuyện, thấy thú vị, đặc sắc, gần gũi thì họ mới thích. Khi đã thích, họ sẽ tự tìm hiểu, tiếp nối và kế thừa.

Thực tế hiện nay cũng có những nghệ sĩ đưa chất liệu truyền thống vào dân gian đương đại, dân gian điện tử. Điều đó xuất phát từ việc chính họ yêu thích những chất liệu ấy và muốn phát triển nó.

Tôi nghĩ trách nhiệm của đạo diễn và những người làm văn hóa là nâng tầm câu chuyện, tìm ngôn ngữ có tính thời đại, đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với cộng đồng. Khi giới trẻ và khán giả thực sự yêu thích thì nhu cầu ấy sẽ trở thành động lực để văn hóa tiếp tục được duy trì.

Khi di sản tạo sức hút cho cả một vùng đất

PV: Từ một chương trình như “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu”, theo chị, làm thế nào để những chất liệu văn hóa bản địa không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành sản phẩm có sức hút, tạo thêm giá trị cho du lịch và địa phương?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Tôi nghĩ có đi hết cuộc đời, sự nghiệp này tôi cũng chưa thể kể hết được những chất liệu văn hóa và các câu chuyện lịch sử của Việt Nam ta. Bởi kho tàng ấy quá đồ sộ, phong phú, và còn rất nhiều câu chuyện chưa được kể. Vì vậy, văn hóa phải được khai thác từ những yếu tố truyền thống, dân gian và bản địa. Đó là thứ tạo ra sự khác biệt lớn nhất của Việt Nam khi bước ra thế giới.

Điều chúng ta có chính là những giá trị độc bản của Việt Nam. Khách nước ngoài hay các bạn trẻ sẽ tò mò bởi những thứ khác lạ, những điều họ chưa từng thấy. Nếu chỉ kể những gì mọi người đã biết rồi thì tại sao họ phải đến xem?

Tôi nghĩ văn hóa dân gian, văn hóa truyền thống khi được nâng tầm, được đương đại hóa sẽ trở thành yếu tố cốt lõi để phát triển du lịch. Khi nhìn vào một sản phẩm văn hóa, nếu chỉ tính xem sản phẩm ấy trực tiếp thu được bao nhiêu để cân đong đo đếm thì sẽ khó thấy được bức tranh tổng thể; mà cần nhìn vào giá trị cộng hưởng mà sản phẩm ấy sẽ đem lại.

Đó là giá trị thương hiệu của một vùng đất, một cộng đồng sẽ được đông đảo du khách biết đến thông qua Lễ hội. Đó là sự kích cầu du lịch khi một lượng lớn du khách đến và chi tiêu tại vùng đất đó. Đó là sự phát triển về kinh tế khi các dịch vụ giao thông, nghỉ dưỡng, ăn uống, trải nghiệm… sẽ được hưởng lợi từ chương trình. Đó cũng là động lực để bà con dân tộc duy trì và phát huy những di sản truyền thống. Và đó cũng là cơ hội để quảng bá những “đặc sản địa phương” thông qua câu chuyện được kể. Những yếu tố đó mới là con số lớn mà địa phương thu được sau mỗi chương trình..

Năm 2022, sau Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò, Xòe Thái được biết đến rộng rãi hơn và lượng khách đến địa phương tăng lên rất nhiều. Theo tôi, một sản phẩm văn hóa còn có thể góp phần xây dựng thương hiệu và phát huy thế mạnh du lịch cho cả một vùng đất. Có những chương trình thực cảnh trên thế giới không chỉ được nhìn ở doanh thu bán vé mà còn ở lượng khách được kéo đến và những lợi ích tạo ra cho cả khu vực. Và họ xây dựng cả một hệ sinh thái đi theo để khai thác từ các khách đến xem chương trình.

Để một sản phẩm có thể duy trì lâu dài thì trước hết nó cũng phải hay, phải đủ hấp dẫn để công chúng muốn tìm đến. Nếu chúng ta cho rằng một giá trị cần bảo tồn nhưng khán giả lại không có nhu cầu xem thì rất khó tạo ra sức sống lâu dài cho sản phẩm đó.

PV: Trong bối cảnh Nghị quyết 80 đặt ra những yêu cầu mới đối với phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa, từ thực tế làm nghề, chị thấy cách chúng ta tạo ra các sản phẩm văn hóa cần thay đổi như thế nào để những sản phẩm ấy thực sự có sức sống?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Tôi không làm công nghiệp văn hóa theo cách thiên về yếu tố “công nghiệp” mà giảm đi yếu tố “văn hóa”. Tôi cũng không “công nghiệp hóa” các sản phẩm “văn hóa” của mình một cách “cơ học”.

Theo tôi, trước hết người làm phải dành đủ thời gian, đủ tình yêu và đủ tâm huyết cho tác phẩm. Nếu làm quá vội, chưa nghiên cứu kỹ, chưa dành đủ tình yêu cho nó thì rất khó chạm đến khán giả. Bản thân người làm còn chưa bị tác phẩm của mình chạm tới thì làm sao khán giả có thể cảm nhận được?

Đó cũng là lý do một năm tôi không làm quá nhiều. Tôi muốn có đủ thời gian cho từng tác phẩm để có thể nghiền ngẫm, nghiên cứu, chăm chút và trau chuốt cho từng tác phẩm thực sự như một “đứa con” mà mình phải 9 tháng 10 ngày “thai nghén”.

Bên cạnh việc dành đủ thời gian và tâm huyết cho tác phẩm, một điều tôi thấy còn cần thiết là khả năng “liên tài”. Người Việt Nam chúng ta rất giỏi, các thế hệ trước có rất nhiều anh tài và hiện nay cũng có rất nhiều bạn trẻ xuất sắc. Nhưng chúng ta chưa phải lúc nào cũng tập hợp được những người giỏi cùng ngồi lại với nhau, cùng liên kết chặt chẽ vì một mục tiêu lớn.

Nếu những người giỏi có thể cộng hưởng, dành đủ thời gian và tâm huyết cho một sản phẩm, tôi tin chúng ta có thể tạo ra những tác phẩm xuất sắc mang tầm cỡ thế giới.

PV: Xin cảm ơn chị!

2.026 người múa xòe chào mừng 5 năm Xòe Thái là Di sản văn hóa phi vật thể

VOV.VN - Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 với chủ đề “Tinh hoa Xòe Thái - Sắc màu Tây Bắc” sẽ được tổ chức từ ngày 16 - 21/10 tới đây tại phường Nghĩa Lộ và các địa phương vùng Mường Lò của tỉnh Lào Cai. Điểm nhấn của sự kiện là màn đại xòe của 2.026 nghệ nhân.