Chàng trai dân tộc Tày và hành trình giữ hồn Then từ những trái bầu

Giữa những ngày hè rực nắng nơi bản vùng cao, tiếng đàn tính trong trẻo, ngân nga của chàng trai sinh năm 2009 như làn gió mát len qua từng nếp nhà, xua đi cái oi nồng của núi rừng và mang đến cảm giác bình yên cho những người dân lao động. Chủ nhân của những thanh âm ấy là em Nông Quang Lễ, ở thôn Phiêng Luông, xã Cẩm Giàng, tỉnh Thái Nguyên.

Tranh thủ những ngày nghỉ hè hay mỗi dịp cuối tuần trở về từ trường học, Quang Lễ lại cần mẫn chăm sóc những giàn bầu xanh tốt trong vườn nhà. Với nhiều người, đó chỉ là một loại cây trồng quen thuộc, nhưng với cậu học sinh trẻ, mỗi quả bầu lớn lên đều mang một ý nghĩa đặc biệt. Bởi từ những quả bầu ấy sẽ tạo nên những cây đàn tính – nhạc cụ gắn liền với nghệ thuật hát then của dân tộc Tày mà em luôn dành tình yêu sâu sắc.

Hiện là học sinh Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc, Nông Quang Lễ được biết đến là một gương mặt trẻ giàu đam mê với nghệ thuật truyền thống. Không chỉ miệt mài học tập để theo đuổi con đường nghệ thuật, em còn tích cực lao động, cùng gia đình phát triển kinh tế từ chính những nguyên liệu phục vụ việc chế tác đàn tính.

"Từ nhỏ, em đã được tiếp xúc với những làn điệu then, tiếng đàn tính trong các dịp lễ hội và sinh hoạt văn hóa của địa phương nên em rất yêu thích nghệ thuật truyền thống của dân tộc mình. Chính vì vậy, em quyết định học tại Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc với mong muốn được học tập bài bản, nâng cao kiến thức vào góp phần gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc”, Nông Quang Lễ chia sẻ

Sinh ra trong gia đình có truyền thống gắn bó với văn hóa dân tộc, Nông Quang Lễ lớn lên cùng tiếng đàn tính và những làn điệu then quen thuộc. Mẹ em là nghệ nhân Mã Thị Dạy, Giám đốc Hợp tác xã Bảo An - đơn vị chuyên sản xuất đàn tính và tham gia các chương trình, sự kiện nghệ thuật. Bác ruột của em là nghệ nhân Mã Trung Trực, một giọng then được nhiều người biết đến ở vùng hồ Ba Bể. Chính môi trường ấy đã nuôi dưỡng trong Nông Quang Lễ tình yêu và niềm đam mê với nghệ thuật truyền thống từ khi còn nhỏ.

Không chỉ say mê đàn hát, Nông Quang Lễ còn gắn bó với những giàn bầu xanh - nguồn nguyên liệu quan trọng để chế tác đàn tính. Trên diện tích khoảng 4.000m², mỗi năm em cùng gia đình chăm sóc một vụ bầu kéo dài khoảng 5 tháng, từ làm đất, gieo hạt, dựng giàn đến tưới nước, thu hoạch. Nhờ chăm sóc đúng kỹ thuật, mỗi vụ bầu mang lại doanh thu khoảng 250 triệu đồng. Sau thu hoạch, những quả bầu đạt tiêu chuẩn được tuyển chọn kỹ lưỡng để cung cấp cho Hợp tác xã Bảo An phục vụ sản xuất đàn tính.

Với Nông Quang Lễ, những giàn bầu không chỉ góp phần phát triển kinh tế gia đình mà còn trở thành mắt xích quan trọng trong hành trình gìn giữ và lan tỏa nghệ thuật Then của quê hương: “Em thường tranh thủ buổi sáng sớm hoặc trời tối tưới nước kiểm tra tình hình sinh trưởng của cây. Để ra những quả bầu đạt chất lượng làm đàn tính, người trồng phải lựa chọn giống phù hợp chăm sóc đúng kỹ thuật và kiên trì theo dõi trong suốt quá trình sinh trưởng của cây. Trong quá trình trồng bầu, em cũng gặp không ít khó khăn. Thời tiết thất thường, mưa nhiều dễ gây úng rễ, có những đợt nặng nóng kéo dài khiến cây chậm phát triển. Ngoài ra, cây bầu cũng bị sâu bệnh tấn công nên em cũng theo dõi thường xuyên để có biện pháp xử lý kịp thời”.

Theo nghệ nhân Mã Thị Dạy, Giám đốc Hợp tác xã Bảo An và cũng là mẹ của Lễ, tình yêu với hát then, đàn tính cùng tinh thần chăm chỉ lao động của em được hình thành từ sự giáo dục, định hướng của gia đình từ khi còn nhỏ. Mong muốn những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ và trao truyền cho thế hệ trẻ, bà luôn khuyến khích con tìm hiểu, học tập và gắn bó với nghệ thuật dân tộc.

Khi Lễ bày tỏ mong muốn có thêm thu nhập để trang trải việc học, bà đã hướng dẫn em tận dụng diện tích vườn nhà để trồng bầu - loại nguyên liệu quan trọng trong chế tác đàn tính. Theo bà, việc làm này không chỉ giúp con rèn luyện tính tự lập, ý thức lao động mà còn góp phần chủ động nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất nhạc cụ truyền thống.

Chia sẻ về điều đó, nghệ nhân Mã Thị Dạy cho biết: "Tôi được sinh ra trong một gia đình yêu nghệ thuật, đặc biệt là môn nghệ thuật hát then đàn tính. Tôi cũng dạy con chơi đàn và hát then để bảo tồn văn hóa dân tộc. Các con đi học cũng lo nhiều chi phí và cháu muốn xin mẹ làm thêm để kiếm thêm thu nhập. Qua suy nghĩ, tôi thấy còn vườn nên đã gợi ý con tự trồng bầu để kiếm thêm thu nhập, lo cho việc học tập, trang trải trong cuộc sống. Qua đó cũng giúp gia đình chủ động nguồn nguyên liệu để sản xuất”.

Đối với Nông Quang Lễ, niềm vui lớn nhất là được nhìn thấy những quả bầu do chính tay mình vun trồng trở thành những cây đàn tính hoàn chỉnh. Hơn cả một sản phẩm lao động, mỗi cây đàn còn là người bạn đồng hành, giúp em gửi gắm tình yêu với nghệ thuật then và văn hóa dân tộc. Từ những giàn bầu xanh nơi vườn nhà đến sân khấu biểu diễn, hành trình của Lễ là sự kết nối giữa lao động, đam mê và trách nhiệm gìn giữ bản sắc quê hương.

Sự nỗ lực bền bỉ ấy đã mang lại cho chàng trai trẻ nhiều thành quả đáng ghi nhận. Không chỉ duy trì thành tích học tập khá, giỏi nhiều năm liền, ngay từ nhỏ Lễ còn được lựa chọn tham gia nhiều chương trình biểu diễn nghệ thuật hát then ở cấp trường, địa phương và tỉnh. Đặc biệt, em đã được Hiệp hội Hương sắc Việt Nam tại Pháp vinh danh vì những đóng góp trong hoạt động quảng bá chương trình "Sắc màu then Việt Bắc". Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho tình yêu, tâm huyết và khát vọng lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống của một người trẻ.

Nhận xét về cậu học trò của mình, Thạc sĩ Nguyễn Xuân Bách, giảng viên Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và quảng bá giá trị di sản then rất cần sự tiếp nối của lớp nghệ nhân, nghệ sĩ trẻ. Tuy nhiên, để tìm được những người trẻ thực sự có đam mê, tâm huyết và sẵn sàng gắn bó với di sản văn hóa truyền thống lại không hề dễ dàng.

Theo ông, điều đáng quý ở Nông Quang Lễ không chỉ là năng khiếu nghệ thuật mà còn là tình yêu, trách nhiệm và sự kiên trì theo đuổi nghệ thuật then: "Tôi đánh giá rất cao Nông Quang Lễ vì em còn rất trẻ tuổi nhưng đã có sẵn cái tâm và nhiệt huyết đối với then cổ. Trong thực tế thì Lễ đã đàn và hát được khá tốt một số làn điệu then cổ như là Vọng Én hay là Khảm Hải của vùng phía Bắc tỉnh Thái Nguyên. Những điều này đã tạo nên đặc sắc riêng của Nông Quang Lễ mà tôi tin chắc sẽ tạo nên sự thành công của Lễ trong tương lai”.

Theo chị Hoàng Thị Thu Hoài, Bí thư Đoàn Thanh niên xã Cẩm Giàng, Nông Quang Lễ không chỉ là một đoàn viên chăm ngoan, giàu nghị lực mà còn là hạt nhân tích cực trong các hoạt động văn hóa, văn nghệ của địa phương. Với niềm đam mê dành cho hát then, đàn tính, em đang góp phần truyền cảm hứng cho nhiều bạn trẻ trong việc tìm hiểu, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

"Bạn Nông Quang Lễ là một đoàn viên tiêu biểu có niềm đam mê với văn hóa truyền thống dân tộc. Bạn luôn tích cực tham gia các hoạt động bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa địa phương và lan tỏa những giá trị tốt đẹp đến thế hệ trẻ. Đồng thời, việc tham gia các hoạt động của HTX cũng góp phần tạo việc làm cho người lao động và đóng góp vào phát triển kinh tế gắn với bảo tồn văn hóa tại địa phương”, chị Hoàng Thị Thu Hoài cho biết.

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều đổi thay, vẫn có những người trẻ lặng lẽ gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống bằng tình yêu và sự tâm huyết. Nông Quang Lễ là một trong những gương mặt như thế. Từ những giàn bầu xanh nơi vườn nhà đến tiếng đàn tính ngân vang giữa bản làng, em đang từng ngày nối tiếp mạch nguồn văn hóa dân tộc bằng chính đam mê, sự chăm chỉ và ý thức trách nhiệm của tuổi trẻ. Câu chuyện của Lễ không chỉ góp phần lan tỏa tình yêu với nghệ thuật then mà còn truyền cảm hứng về khát vọng vươn lên, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa quê hương.

Tỉnh Cao Bằng gìn giữ và lan tỏa di sản hát then, đàn tính

VOV.VN - Công tác bảo tồn di sản hát then, đàn tính ở tỉnh Cao Bằng khởi nguồn từ chính tình yêu nghề, ý thức trách nhiệm và tinh thần tự nguyện của các nghệ nhân.