Gìn giữ nghề thêu truyền thống ở bản Dao Yên Thịnh, tỉnh Thái Nguyên

Một buổi chiều muộn tại xã Yên Thịnh (Thái Nguyên), dưới hiên nhà, bà Triệu Thị Coi vẫn miệt mài thêu tấm vải còn dang dở. Đôi mắt đã không còn tinh như trước, nhưng từng mũi kim vẫn đều và cẩn thận. Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghề, bà Triệu Thị Coi chứng kiến nhiều thứ đổi thay theo thời gian, nhưng nghề thêu của người Dao Đỏ thì không thể để mất.

Cũng như bà Coi, nhiều phụ nữ ở xóm Kéo Nàng - nay thuộc thôn Bản Nhượng, xã Yên Thịnh - vẫn giữ thói quen cầm kim sau mỗi buổi lên nương. Cách trung tâm xã khoảng 5km, xóm nhỏ nằm vùng đệm Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc có 65 hộ dân, gần 90% là đồng bào Dao Đỏ. Với họ, khung thêu và những cuộn chỉ màu vẫn là vật dụng quen thuộc trong mỗi gia đình. Không ai nhớ chính xác nghề thêu ở Kéo Nàng có từ bao giờ, chỉ biết rằng từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được bà, được mẹ cầm tay chỉ từng đường kim, mũi chỉ. Cứ thế, nghề được truyền từ đời này sang đời khác như một phần của cuộc sống.

Để hoàn thành một bộ trang phục truyền thống, người thợ phải dành từ 6 tháng đến cả năm với hàng nghìn mũi thêu hoàn toàn bằng tay. Mỗi họa tiết đều mang một ý nghĩa riêng, phản ánh quan niệm về thiên nhiên, cuộc sống và những ước vọng của người Dao Đỏ. Bởi vậy, với nhiều người phụ nữ nơi đây, giữ nghề không chỉ là lưu giữ một kỹ năng thủ công mà còn là gìn giữ cội nguồn, bản sắc của dân tộc mình.

Bà Triệu Thị Coi chia sẻ: “Mẹ với bà nội, từ lúc 2 tuổi biết thêu đường chỉ thẳng như thế này, bắt đầu thêu đường chỉ thẳng, dần dần học đi thêu hoa văn, dạy các con cháu thêu hoa văn đầy đủ để làm tay áo, tay quần, tay khăn, đội lên đầu, mang lên thân thể. Nghề thêu là làm hằng ngày, qua năm tháng, không bao giờ bỏ”.

Thế nhưng, giữ được nghề thêu ngày càng khó. Hiện cả xóm Kéo Nàng chỉ còn khoảng 25-30 người còn thêu thành thạo và phần lớn đều đã ngoài 40 tuổi. Một bộ trang phục nam có giá khoảng 2,5 triệu đồng, bộ trang phục nữ khoảng 15 triệu đồng. Dù giá trị sản phẩm khá cao nhưng đầu ra chưa ổn định, việc sản xuất vẫn chủ yếu nhỏ lẻ nên thu nhập từ nghề còn bấp bênh. Đây cũng là lý do khiến nhiều người chưa thực sự gắn bó với nghề truyền thống.

Dẫu vậy, trong nhiều bạn trẻ vẫn còn tình yêu với những hoa văn của dân tộc mình. Điều họ mong muốn là có cơ hội được học nghề và có thể sống được bằng nghề. Em Triệu Thị Lâm, một cô gái trẻ tham gia học thêu, bày tỏ: “Em thấy nghề thêu của dân tộc mình rất đẹp và có ý nghĩa, nhưng hiện nay ít người biết làm. Nếu có điều kiện được học và được hỗ trợ, thì em cũng muốn tham gia để giữ gìn truyền thống với lại có thêm thu nhập”.

Đầu tháng 6/2026, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Yên Thịnh đã thành lập Tổ đan thêu Kéo Nàng với 11 thành viên. Không chỉ là mô hình tập hợp những người còn gắn bó với nghề, đây còn là nơi để các chị em cùng học hỏi, trao truyền kỹ thuật thêu truyền thống.

Trong mỗi buổi sinh hoạt, những người thạo nghề kiên nhẫn cầm tay hướng dẫn từng đường kim, mũi chỉ cho những thành viên mới; từ cách phối màu, tạo hoa văn đến những kỹ thuật khó trên tay áo, khăn đội đầu hay túi thổ cẩm. Không khí học nghề vì thế cũng rộn ràng hơn khi ngày càng có thêm nhiều chị em tham gia, cùng mong muốn giữ lại nghề của dân tộc mình. Xa hơn, tổ đan thêu còn hướng đến việc làm ra những sản phẩm có chất lượng đồng đều, kết nối thị trường để nghề truyền thống từng bước mang lại thu nhập cho người dân.

Theo chị Triệu Thị Hương, thành viên Tổ đan thêu Kéo Nàng, tham gia tổ không chỉ giúp chị nâng cao tay nghề mà còn tiếp thêm niềm tin để nghề thêu có thể mang lại thu nhập cho người dân: “Tham gia tổ đan thêu, tôi không chỉ được các nghệ nhân chỉ dạy những kỹ thuật thêu khó để nâng cao tay nghề, mà còn học được cách làm việc tập thể và tự tin hơn trong giao tiếp. Qua lớp học này, tôi mong muốn chị em trong tổ sẽ tạo ra được nhiều sản phẩm đẹp, đa dạng để có thể bán ra thị trường, kết nối các điểm du lịch, mang lại nguồn thu nhập ổn định cho gia đình. Tôi cũng hy vọng những nét hoa văn truyền thống, niềm tự hào của người Dao chúng tôi, sẽ tiếp tục được gìn giữ, lưu truyền cho con cháu và được du khách gần xa đón nhận”.

Chỉ sau một thời gian ngắn hoạt động, các thành viên trong tổ đã làm ra nhiều sản phẩm như khăn, mũ, túi, trang phục truyền thống với những họa tiết đặc trưng của người Dao Đỏ. Quy mô còn khiêm tốn nhưng đây được xem là bước khởi đầu, để từ đó nghề thêu không chỉ được gìn giữ trong mỗi gia đình mà từng bước trở thành sản phẩm có giá trị kinh tế.

Bà Triệu Thị Biên - Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Yên Thịnh cho biết mục tiêu của đơn vị là kết nối sản phẩm với doanh nghiệp và mở rộng thị trường tiêu thụ: “Tổ đan thêu truyền thống Kéo Nàng cũng đang làm ra những sản phẩm mũ, áo, khăn, trang phục hoàn toàn bằng thủ công và hoa văn họa tiết mang dấu ấn đặc sắc của dân tộc Dao đỏ trên địa bàn xã Yên Thịnh. Với nội dung này, Ban thường vụ Hội Liên hiệp phụ nữ xã đã báo cáo và phối hợp với Hội Liên hiệp phụ nữ tỉnh để làm sao kết nối các công ty hay các nơi có nhu cầu sản phẩm thêu tay, tiến tới xuất khẩu sang nước ngoài”.

Sau khi sáp nhập Kéo Nàng và Bản Nhượng thành thôn Bản Nhượng, chính quyền địa phương cũng xác định bảo tồn nghề truyền thống phải gắn với phát triển sinh kế, giúp người dân có thêm thu nhập ngay trên quê hương mình.

Theo ông Hoàng Duy Minh - Bí thư Chi bộ thôn Bản Nhượng, nghề thêu truyền thống là nét văn hóa đặc sắc cần được bảo tồn, đồng thời cũng có thể trở thành sản phẩm đặc trưng nếu được quan tâm đầu tư và xây dựng thương hiệu: “Đây là niềm tự hào của địa phương, khi mà bà con nhân dân vẫn giữ gìn và phát huy nghề thêu thổ cẩm truyền thống, một nét đẹp văn hóa đặc sắc của dân tộc Dao Đỏ hiện nay. Trong thời gian tới, ban lãnh đạo thôn sẽ tiếp tục phối hợp tuyên truyền, vận động các cấp, các ngành quan tâm hỗ trợ nguồn vốn, nguyên liệu đào tạo nghề, quảng bá sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ, hướng tới phát triển nghề thêu thổ cẩm trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương, góp phần nâng cao đời sống cho nhân dân”.

Giữ nghề thêu truyền thống ở Kéo Nàng không chỉ là giữ lại những bộ trang phục của người Dao Đỏ, mà còn là giữ ký ức, bản sắc và niềm tự hào của cả một cộng đồng. Con đường để nghề thêu trở thành sinh kế bền vững vẫn còn nhiều khó khăn, nhưng với sự chung tay của người dân, các tổ chức hội và chính quyền địa phương, những đường kim, mũi chỉ truyền thống đang có thêm cơ hội để tiếp tục lưu truyền và tạo thu nhập cho người dân.

Món bánh dân dã khiến du khách nhớ mãi khi đến Tân Kỳ, Thái Nguyên

VOV.VN - Ở các xã vùng cao của tỉnh Thái Nguyên, nhiều món ăn dân dã vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ, mang theo câu chuyện về đời sống và văn hóa của đồng bào nơi đây. Trong số đó, bánh củ chuối ở Bản Đồn, xã Tân Kỳ là một thức quà đặc biệt của người Tày vùng cao.