Có những không gian ở Hà Nội mà chỉ cần bước vào, người ta lập tức cảm thấy nhịp thời gian chậm lại. 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội là một nơi như thế.

Khi ánh sáng từ những lớp video mapping phủ lên mặt tiền cũ kỹ của tòa nhà mang phong cách Đông Dương, các ô cửa cao, mái ngói sẫm màu và những bức tường vàng phủ dấu thời gian bỗng chuyển động như đang thức dậy sau một giấc ngủ dài. Tiếng nhạc vọng qua hành lang. Ánh sáng trượt trên những hàng cột, cầu thang đá và lớp tường cũ đã đi qua hơn một thế kỷ.

Trong khoảnh khắc ấy, người ta không còn cảm giác mình đang đứng trong một triển lãm.

Nó giống như bước vào một lát cắt ký ức của Hà Nội. Nơi từng là giảng đường của Đại học Đông Dương hôm nay đang được kể lại bằng một ngôn ngữ hoàn toàn khác: Nghệ thuật đương đại.

Một “thánh đường tri thức” chưa bao giờ ngủ yên

Điều đặc biệt nhất của triển lãm “120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội - Truyền thống giáo dục tinh hoa và khai phóng” không nằm ở số lượng tác phẩm hay công nghệ trình chiếu, mà ở chính không gian này.

Có lẽ rất ít nơi ở Hà Nội còn giữ được rõ ràng “cảm thức Đông Dương” như 19 Lê Thánh Tông. Những hành lang dài phủ ánh vàng, cửa chớp kiểu Pháp, quạt trần, thư viện gỗ cũ, ánh đèn trầm và tiếng vọng trong các giảng đường khiến người ta có cảm giác như đang đứng giữa một Hà Nội của nhiều thập niên trước.

Một Hà Nội học thuật, lãng mạn và đầy chiều sâu văn hóa

Triển lãm lần này không cố làm mới công trình ấy. Ngược lại, nó để kiến trúc tự kể câu chuyện của mình. Các nghệ sĩ không đặt tác phẩm vào không gian như những vật thể tách biệt. Họ để ánh sáng chạy dọc những bức tường cũ, để âm thanh len qua hành lang, để hình ảnh phủ lên mặt tiền kiến trúc Pháp cổ như thể chính tòa nhà đang hồi tưởng về quá khứ của mình.

Có lúc, cả công trình giống như một cơ thể sống, khi từng tác phẩm trở thành một cuộc đối thoại với kiến trúc.

Tiếp nối “Cảm thức Đông Dương” trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2024, triển lãm lần này mở rộng thành một cuộc đối thoại liên ngành giữa nghệ thuật, kiến trúc và ký ức giáo dục kéo dài hơn một thế kỷ. Nhiều không gian lần đầu tiên được “đánh thức”.

Hội trường Lê Văn Thiêm được biến thành một thư viện học thuật Đông Dương xưa với những giá sách gỗ cao chạm trần, bàn ghế cổ, ánh đèn vàng trầm và các tư liệu lịch sử trải dài như một dòng ký ức.

Lần đầu tiên, toàn bộ mặt đứng của tòa nhà được phủ kín bởi tác phẩm video mapping quy mô lớn. Những lớp hình ảnh chuyển động khiến công trình hơn trăm năm tuổi như tan chảy giữa ánh sáng, nơi lịch sử và hiện tại chồng lên nhau trong cùng một khung hình.

Điều đặc biệt là nhiều tác phẩm ở triển lãm không tồn tại độc lập, mà dường như chỉ có thể “sống” khi được đặt vào chính không gian này. Ngay tại sảnh chính, tác phẩm “Nguồn sáng” của họa sĩ Vũ Xuân Đông tạo hình theo biểu tượng kim tự tháp ngược với bốn mặt phù điêu tương tác cùng bốn lĩnh vực đào tạo chính của Đại học Đông Dương xưa. Tác phẩm đồng thời đối thoại trực tiếp với bốn bức phù điêu nằm phía trên sảnh chính tòa nhà 19 Lê Thánh Tông.

Ánh sáng từ khối sắp đặt phản chiếu lên lớp tường vàng cũ và mái vòm Đông Dương tạo cảm giác như tri thức vẫn đang lan tỏa trong không gian đại học hơn một thế kỷ tuổi này. Những biểu tượng được mô phỏng trên thành đèn khiến tác phẩm giống như một “nguồn sáng ký ức”, nơi tinh thần giáo dục khai phóng vẫn tiếp tục được truyền nối.

Một trong những khoảnh khắc gây ấn tượng mạnh nhất với người xem là tác phẩm video mapping “Đôi phượng” của Phạm Trung Hưng. Những họa tiết chim phượng từng bong tróc theo thời gian trên mái vòm kiến trúc Đông Dương được “làm sống lại” bằng công nghệ ánh sáng. Các lớp màu đỏ, vàng, xanh, đen và trắng chuyển động trên mặt tiền cổ kính, khiến người xem có cảm giác những hoa văn đã ngủ yên cả thế kỷ đang được đánh thức trở lại.

Ở một góc khác của công trình, tác phẩm sắp đặt bia tiến sĩ “Mạch nguồn văn hiến” của TS. Trần Hậu Yên Thế lại tạo nên một cuộc đối thoại đầy chất biểu tượng với kiến trúc mái vòm của tòa nhà.

Chất liệu mica dẫn sáng khắc chìm hình phượng hoàng và hoa tuyết liên khiến tác phẩm phát sáng giữa không gian cổ kính như một dòng chảy ký ức. Những họa tiết ấy gợi nhắc trực tiếp tới các đồ án trang trí mang cảm hứng Á Đông mà kiến trúc sư Ernest Hébrard cùng họa sĩ Victor Tardieu từng đưa vào công trình Đại học Đông Dương đầu thế kỷ XX.

Hình ảnh chim phượng vừa mang tinh thần Gothic phương Tây, vừa gợi biểu tượng trí tuệ và minh triết phương Đông, khiến tác phẩm trở thành một lát cắt đẹp về sự giao thoa văn hóa trong kiến trúc Đông Dương.

Trong khu vực bảo tàng sinh học, tác phẩm “Tiêu bản” của nghệ sĩ Lê Đăng Ninh lại mang đến một cảm giác hoàn toàn khác. Lấy cảm hứng từ những ống nghiệm trong phòng nghiên cứu tự nhiên, các lớp mica kết hợp sơn trong xuyên thấu thay đổi theo ánh sáng và góc nhìn khiến tác phẩm như những mẫu sinh vật đang lơ lửng giữa ký ức và hiện tại.

Đặt trong không gian vốn đã đầy những bộ tiêu bản và dấu tích nghiên cứu khoa học từ thời Đông Dương, tác phẩm không chỉ gợi cảm giác về sự sống, sự biến đổi và bảo tồn, mà còn khiến cả hành lang bảo tàng như trở thành một “phòng thí nghiệm ký ức”, nơi thiên nhiên, lịch sử và nghệ thuật cùng tồn tại trong một dòng chảy thời gian.

Ở những không gian khác, mê lộ Đông Dương, các đại tượng nghệ thuật, tác phẩm sắp đặt đa chất liệu, thời trang, âm thanh và nghệ thuật số tiếp tục mở ra những cuộc đối thoại với kiến trúc cũ kỹ của tòa nhà.

Có cảm giác như các tác phẩm không xuất hiện để lấp đầy không gian, mà để lắng nghe nó.

Khi lịch sử được kể bằng ánh sáng và cảm xúc

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn cho biết triển lãm không hướng tới việc tái hiện lịch sử theo cách thông thường, mà muốn mở ra những đối thoại mới giữa nghệ thuật, di sản và giáo dục. “Từng cụm tác phẩm đều cố gắng mang tới những đối thoại và viết tiếp những suy tưởng thơ mộng nhưng cũng chứa đựng những câu hỏi kích thích sự suy ngẫm cho người xem”, anh chia sẻ.

Có lẽ chính sự “thơ mộng” ấy khiến triển lãm mang nhiều cảm giác hơn là tính trưng bày đơn thuần. Lịch sử ở đây không nằm yên trong tủ kính, nó xuất hiện trong ánh sáng phản chiếu lên tường cũ, trong âm thanh vang giữa hành lang, trong lớp bụi thời gian trên cầu thang đá hay trong những bóng người chậm rãi đi qua giảng đường cũ.

“Cảm thức Đông Dương” và nhu cầu tìm lại chiều sâu văn hóa

Những năm gần đây, “Cảm thức Đông Dương” dần trở thành một xu hướng được yêu thích trong giới trẻ. Những quán cà phê mang phong cách Indochine, thư viện cổ, biệt thự Pháp hay hành lang vàng cũ xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội.

Nhưng sức hút của những không gian ấy không chỉ nằm ở vẻ đẹp hoài cổ. Điều người trẻ tìm kiếm sâu hơn có lẽ là cảm giác về chiều sâu văn hóa và ký ức đô thị. Giữa một Hà Nội ngày càng nhiều kính và bê tông, những công trình Đông Dương mang lại cảm giác chậm hơn, có câu chuyện hơn và giàu cảm xúc hơn.

Hiểu Minh (22 tuổi, Hà Nội) nói rằng đây là lần đầu tiên anh cảm nhận rõ sự kết nối giữa nghệ thuật đương đại với một giảng đường Đông Dương cũ. “Mình từng đến nhiều triển lãm, nhưng ở đây cảm giác rất khác. Những tác phẩm không đứng riêng lẻ mà tương tác với chính không gian kiến trúc này. Khi ánh sáng chạy dọc hành lang cũ, hình ảnh phủ lên những bức tường vàng hay âm thanh vang trong giảng đường, mình có cảm giác như tòa nhà đang sống lại. Điều thú vị nhất là mình không thấy đây giống một bảo tàng lịch sử khô cứng, mà giống như đang bước vào một bộ phim về Hà Nội xưa. Nó vừa có cảm giác hoài niệm, vừa rất hiện đại”.

Có lẽ đó cũng là điều đẹp nhất mà triển lãm này làm được. Không phải dựng lại quá khứ mà khiến người ta cảm thấy quá khứ vẫn đang sống đâu đó trong ánh sáng, trong âm thanh, trong những hành lang cũ và trong chính cảm xúc của người bước qua không gian ấy.

Triển lãm 120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội: Đánh thức ký ức giảng đường Đông Dương

VOV.VN - Từ ngày 16 đến 22/5, tại số 19 Lê Thánh Tông (Hà Nội), Đại học Quốc gia Hà Nội sẽ tổ chức triển lãm “120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội - Truyền thống giáo dục tinh hoa và khai phóng”, nhân dịp hướng tới cột mốc 120 năm hình thành và phát triển của nền giáo dục đại học hiện đại Việt Nam.