Nét đẹp trong tục đặt cơm vắt mùa Sen Đôn Ta của đồng bào Khmer Nam Bộ

Đặt cơm vắt là nghi thức truyền thống trong lễ Sen Đôn Ta, một trong ba lễ lớn nhất trong năm của đồng bào Khmer. Nghi thức đặt cơm vắt không chỉ thể hiện lòng hiếu kính tổ tiên mà còn phản ánh đời sống tâm linh phong phú, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Trong mùa Sen Đôn Ta, tại các phum sóc Khmer, việc chuẩn bị lễ vật được các gia đình thực hiện từ rất sớm. Những nắm cơm vắt được làm từ xôi trộn, đậu, mè và dừa, cùng bánh trái, nhang, đèn cầy và các lễ vật khác được mang đến chùa.

Tại đây, sau khi Phật tử đảnh lễ Tam Bảo, các vị Achar hướng dẫn thực hiện nghi thức. Những nắm cơm vắt được đặt quanh khu vực chánh điện, nhà sư tụng kinh hồi hướng phước báu đến người thân đã quá vãng. Ông Achar Thạch Chanh ở phường Nguyệt Hóa, mấy ngày qua ông có mặt tại chùa từ 3-4 giờ sáng cho biết: “Nghi thức này được tiến hành sau khi vị à cha hướng dẫn Phật tử đảnh lễ Tam Bảo, tiếp theo tiến hành đọc kinh hồi hướng đến người quá vãng, quỷ  cõi  âm và mời gọi họ đến bái Tam Bảo, được nhà sư phổ độ và tiếp nhận mâm cơm do con cháu mang đến.”

Nghi thức đặt cơm vắt, diễn ra trong 15 ngày, từ ngày 16 - 30 âm lịch. Đây cũng là khoảng thời gian trăng khuyết, đêm dài và tối. Theo quan niệm dân gian được lưu truyền trong cộng đồng Khmer, đây là lúc những linh hồn có thể trở về tìm người thân và nhận thức ăn.

Ông Achar Thạch Sa Mít, người có uy tín ở xã Tân Hòa, giải thích: “Nghi thức được tiến hành từ ngày 16 đến 30 âm lịch là thời điểm trăng khuyết, đêm tối dài. Vì người Khmer quan niệm rằng trong số tiền nhân quá cố của mình cũng có thể có người làm điều ác, bị đày xuống địa ngục, có khi không có cả quần áo để mặc đến nhận thức ăn mà tránh bị người khác nhìn thấy, xấu hổ”.

Từ quan niệm ấy, việc chuẩn bị cơm vắt và mang đến chùa không chỉ là một nghi thức tín ngưỡng. Đó còn là cách để người đang sống bày tỏ lòng thành kính, tưởng nhớ và biết ơn những người đã khuất.

Đáng chú ý, trong những ngày này, dù đi làm ăn xa, nhiều người vẫn thu xếp trở về sum họp cùng gia đình. Người lớn chuẩn bị lễ vật, con cháu cùng tham gia, để mỗi thế hệ đều được nhắc nhớ về cội nguồn và đạo lý hiếu kính.

Không gian chùa trong mùa Sen Đôn Ta vì thế không chỉ có nghi lễ mà còn có những bài học được trao truyền. Bên cạnh việc cúng dường thực phẩm đến chư Tăng, nhà chùa tổ chức tụng kinh Parabhava Sutta – Kinh Bại Vong. Đây là bài kinh nói về những nguyên nhân dẫn đến sự suy vong của con người, qua đó nhắc nhở mọi người hướng thiện, tránh những điều gây hại cho bản thân, gia đình và xã hội.

Ông Achar Tệp Bình ở xã Phong Thạnh cho biết: “Khi đến làm lễ đặt cơm vắt thì chúng ta được nghe nhà sư tụng kinh Bại Vong. Bài kinh này nói về 12 nguyên nhân dẫn đến sự suy vong, hại người hại ta mà mọi người cần phải tránh, cần suy ngẫm và dạy bảo con cháu tránh mắc phải. Nếu mọi người tránh được 12 điều dẫn đến tai hại này thì bản thân, gia đình cũng xã hội được tốt đẹp hơn”.

Như vậy, phía sau những nắm cơm vắt được đặt lúc rạng sáng là nhiều tầng ý nghĩa. Người dân vừa thực hành bố thí, cúng dường, hồi hướng cho người quá vãng, vừa lắng nghe giáo pháp để tự nhắc nhở bản thân và dạy bảo con cháu.

Theo phong tục của đồng bào Khmer Nam Bộ, lễ Sen Đôn Ta có bốn nghi thức chính, gồm Canh banh (đặt cơm vắt); lễ Sen Đôn Ta (cúng ông bà tại nhà); lễ Pchum banh (đặt cơm hội); và lễ Chhun đô ta (đưa tiễn ông bà). Trong đó, Canh banh diễn ra trong 15 ngày tại chùa.

Điều đặc biệt là nghi thức được tổ chức vào lúc sáng sớm, vừa tạo nên không khí linh thiêng, vừa không ảnh hưởng nhiều đến thời gian lao động của người dân. Sau khi hoàn tất việc đặt cơm vắt và nghe tụng kinh, bà con trở về với công việc thường ngày.

Qua nhiều thế hệ, phong tục này vẫn được cộng đồng Khmer gìn giữ. Những người lớn tuổi truyền lại nghi thức cho lớp trẻ; con cháu cùng gia đình chuẩn bị lễ vật, đến chùa và thực hành nghi lễ. Chính trong quá trình ấy, những giá trị về lòng hiếu kính, sự sẻ chia và hướng thiện tiếp tục được trao truyền.

Từ những nắm cơm vắt giản dị được chuẩn bị khi trời còn chưa sáng, đồng bào Khmer gửi gắm lòng thành kính đối với ông bà, tổ tiên và những người đã khuất. Và cũng từ nghi thức ấy, những bài học về đạo hiếu, cách sống hướng thiện tiếp tục được truyền lại cho thế hệ sau.

Đó chính là nét đẹp làm nên sức sống của tục đặt cơm vắt trong mùa Sen Đôn Ta – một phong tục tín ngưỡng giàu giá trị nhân văn, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ.

Bí thư Cần Thơ thăm, chúc mừng đồng bào Khmer dịp lễ Sene Dolta

VOV.VN - Chiều 2/10, Đoàn công tác của Thành ủy Cần Thơ do ông Đỗ Thanh Bình, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy Cần Thơ làm Trưởng đoàn, đến thăm, tặng quà Ban Quản trị chùa Muniransay, Hòa thượng Trần Sol và đồng bào Khmer nhân dịp lễ Sene Dolta năm 2026.