NSND Vương Duy Biên kể chuyện đời từ “Chuyện nhỏ, chuyện to”

Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên là một trong những cá tính sáng tạo đặc biệt trong nền mỹ thuật Việt Nam đương đại. Tham dự Lễ khai mạc Triển lãm "Chuyện nhỏ, chuyện to" tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam của họa sĩ, nhà điêu khắc, Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên có nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội Phạm Quang Nghị; Phó giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương; nguyên Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Bùi Thế Đức; nguyên Chánh Văn phòng Trung ương Đảng Lê Quang Vĩnh; Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam; nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Chủ tịch Hiệp hội Áo dài Việt Nam Đặng Thị Bích Liên; Các vị Đại sứ, đại diện các Đại sứ quán các nước tại Việt Nam cùng các vị đại biểu đại diện lãnh đạo các ban, bộ, ngành, các cơ quan Trung ương; các nhà quản lý văn hóa, các nhà nghiên cứu, các chuyên gia, các nghệ sĩ; bạn bè, đồng nghiệp, người thân trong gia đình và những người yêu mến nghệ thuật. 

Người ta từng biết đến một Vương Duy Biên ở nhiều vai trò: một nghệ sĩ múa rối tài hoa đạt danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, một nhà quản lý văn hóa từng giữ cương vị Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, và hiện nay là Phó Chủ tịch chuyên trách Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam - Triều Tiên. Thế nhưng, đằng sau những trọng trách xã hội và chức danh quan trọng đó, khi rũ bỏ mọi sự trịnh trọng của nghi lễ để trở về với đất sét, thạch cao hay đồng đúc, Vương Duy Biên lại nguyên vẹn là một con người của cảm xúc, một nghệ sĩ miệt mài gom góp những chuyện nhỏ đời thường để đúc kết chuyện to, để nặn thành những tác phẩm đầy triết lý sống giản dị mà sâu sắc.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên là một nghệ sĩ tài hoa, ông đã thành công ở rất nhiều lĩnh vực, từ vị trí quản lý, vai trò là người quản lý và vai trò người nghệ sĩ. Tiến sĩ Nguyễn Anh Minh chia sẻ: “Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật. Cha của anh nguyên là Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, ông Vương Như Chiêm. Và anh Biên thường kể với tôi rằng khi còn nhỏ, anh thường theo cha đến Bảo tàng làm việc. Chính không gian của Bảo tàng, chính những tác phẩm trong Bảo tàng đã nuôi dưỡng tâm hồn nghệ thuật của anh. Và chính vì vậy sau này anh theo đuổi con đường nghệ thuật chuyên nghiệp và đã tốt nghiệp xuất sắc Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Trong con đường sáng tác, nghệ sĩ Vương Duy Biên đã để lại rất nhiều dấu ấn đặc biệt trong nghệ thuật biểu diễn cũng như nghệ thuật tạo hình”.

Gần 50 tác phẩm điêu khắc được ông ấp ủ, kiến tạo liên tục trong suốt một thập kỷ (từ năm 2017 đến năm 2026) chính là minh chứng sống động nhất cho một tư duy thẩm mỹ không khoảng cách. Vương Duy Biên đưa người xem đến một không gian nghệ thuật điêu khắc cá nhân rất đời, gần gũi. Ở đó, ông bày ra một thế giới tưởng chừng như không có gì cẩn trọng hay giáo điều, nhưng lại chứa đựng sức gợi mở sâu xa về nhân sinh thông qua "Chuyện nhỏ, chuyện to".

Phát biểu tại Lễ khai mạc, ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Chủ tịch Chuyên trách Hiệp hội Phát triển Công nghiệp Văn hóa Việt Nam cho biết: “Sự đan xen giữa "chuyện nhỏ" và "chuyện to", giữa nghệ thuật hoành tráng từ các công trình quy mô và nghệ thuật khối tác phẩm điêu khắc trưng bày trực tiếp trong không gian này chính là một lời giải độc đáo về thị giác và thính giác. Nó cho thấy tư duy sáng tạo linh hoạt, sự kiên nhẫn và bản lĩnh của người nghệ sĩ qua nhiều năm tháng gắn bó với nghề”.

Từ “chuyện nhỏ” - một Vương Duy Biên dí dỏm, đầy thương mến

Một góc phố, một con đường, một người cha chở con, hai đứa trẻ tập xe, hai người đàn ông ngồi trên những chiếc ghế khác nhau, hai người đua xe và một câu nói vui giữa cuộc đua…  Những hình ảnh từ những câu chuyện rất nhỏ hiện hữu trong cuộc sống hằng ngày ấy, dưới bàn tay người nghệ sĩ tài hoa bỗng trở nên sinh động. Mỗi tác phẩm bước ra từ cuộc sống, kể với người thưởng lãm một câu chuyện riêng. Với ông, cuộc sống vốn được làm nên từ những chuyện nhỏ.

Nghệ sĩ Nhân dân Lê Chức tâm sự: “Điêu khắc có một cái khó là nó tạo ra cảm giác rất tĩnh và khô cứng, chất liệu đồng thì lại càng như vậy. Nhưng mà nhìn vào những bức tượng con con của Biên, ta vẫn thấy được sức sống, linh hồn trong những vật cứng đó. Tôi có một cái câu này dành cho bên sân khấu: "Chỉ khi nào con người can dự vào thì không gian và thời gian mới có linh hồn". Hôm nay phải nói là Biên đã mang đến linh hồn cho những pho tượng nhỏ của mình bằng chất liệu rất là vững chãi là chất liệu đồng. Nhưng mà ta nhìn vào đó, ta cảm thấy giữa những bức tượng con con ấy với ta có gì đó rất gần gũi”.

Xem điêu khắc của Vương Duy Biên, điều khiến người ta bất ngờ đầu tiên không phải là kỹ thuật xử lý bề mặt hay những mảng khối gân guốc, mà là sự tối giản đến bất ngờ trong cách ông chọn đề tài. Ông không cất công đi tìm những lý tưởng xa xôi hay ẩn dụ hoa mỹ. Những gì đi vào không gian tạo hình của ông nằm ngay trước mắt, ngỡ như bất kỳ ai lướt qua trên đường phố cũng có thể bắt gặp: một góc phố bình lặng, một con đường quen thuộc, hình ảnh người cha lẳng lặng chở con, hai đứa trẻ lóng ngóng tập xe đạp, hai người đàn ông ngồi trầm ngâm trên hai chiếc ghế khác nhau, hay chỉ đơn thuần là cuộc đối thoại giữa hai tay đua trên đường đua... Đứng trước những “chuyện nhỏ” ấy, người ta chợt hỏi, cuộc sống này, suy cho cùng, có bao giờ được cấu thành từ điều gì khác ngoài vô số những chuyện nhỏ.

Trong tác phẩm "Về nhì nhé", Vương Duy Biên bắt trọn khoảnh khắc hai vận động viên đang gồng mình trong một cuộc đua xe đạp nghẹt thở. Giữa cái không khí căng thẳng của sự hơn thua, một người vỗ nhẹ vào vai người kia và buông lời: "Về nhì nhé". Trong tư duy cạnh tranh thông thường, "về nhì" là vị trí của kẻ thất bại, là thứ chẳng ai muốn nhận khi đã bước chân vào một cuộc nghênh chiến. Thế nhưng qua góc nhìn của Vương Duy Biên, lời nhắn ấy bỗng hóa thành một sự thân tình, dí dỏm đến lạ kỳ. Đó có thể là một lời trêu đùa tếu táo của những kẻ thi tài, nhưng cũng hoàn toàn có thể là một sự thấu hiểu sâu sắc: thôi thì chúng ta cùng nhau về đích, bởi lẽ thắng thua chốc lát đâu thể sánh bằng việc ta đã cùng nhau nhịp nhàng qua một chặng đường dài.

Sự hóm hỉnh ấy tiếp tục được đẩy lên một nấc thang biểu cảm đầy tính kịch trong "Tại mày đậu chân tao".  Vương Duy Biên nhìn vào phần rất "đời", rất con người: muốn nâng mình lên chưa bao giờ là chuyện dễ dàng. Con người ta thường thích triết lý hóa về ý chí, về việc vượt lên chính mình bằng những từ ngữ đao to búa lớn. Nhưng trong khoảnh khắc bất lực hài hước, người thanh niên trong “Tại mày đậu chân tao” chẳng cần một tư tưởng vĩ đại nào cả. Anh chỉ muốn trút sự mệt mỏi của mình lên một con bướm trót đậu nhầm chỗ. Câu trách dí dỏm ấy là một nụ cười nhẹ nhàng, kéo một "chuyện nhỏ" về chiếc bàn chân và con bướm trở thành một "chuyện to" về tâm lý và gánh nặng nỗ lực của kiếp người.

Mỗi khoảnh khắc đời thường, dưới bàn tay tài hoa của người nghệ sĩ đã trở nên vô cùng đáng yêu và "thăng hoa" theo đúng nghĩa. Cái duyên của điêu khắc Vương Duy Biên nằm ở chỗ  ông không lý tưởng hóa cái đẹp. Ông nhìn thẳng vào đời sống, mỉm cười với những tự nhiên sơ khôi và nhắc nhở chúng ta rằng, hạnh phúc đôi khi đơn giản là được yên ổn làm điều mình thích trong một góc trời của riêng mình.

Đến “chuyện to” truyền tải ký ức lịch sử

Nếu như các tác phẩm “chuyện nhỏ” là những mẩu chuyện thì thầm, gần gũi trong căn phòng triển lãm, thì ở một cực đối lập, Vương Duy Biên là tác giả của những công trình điêu khắc hoành tráng, sừng sững giữa không gian công cộng. Đây chính là những "chuyện to" theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Nếu những "chuyện nhỏ" tỉ mỉ kể câu chuyện đời thường của cá nhân, thì các tượng đài lớn lại gánh vác sứ mệnh truyền tải ký ức lịch sử, biểu tượng cộng đồng và những giá trị tinh thần chung. Nhìn lại hành trình sáng tạo của ông, người ta không khỏi nể phục trước dải tác phẩm đồ sộ. Đó là tượng đài Đức Thánh Trần Hưng Đạo tại Quảng trường 3/2, Ninh Bình và đảo Song Tử Tây, quần đảo Trường Sa; tượng Nụ cười chiến sĩ tại Thành cổ Quảng Trị; tượng đài cố Tổng Bí thư Trường Chinh tại quảng trường thị trấn Xuân Trường; tượng Lucky Bull tại FLC Hạ Long; tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Quảng trường Dương Đông, Phú Quốc…

Những công trình ấy đứng giữa thiên nhiên bao la, đối diện với quảng trường rộng lớn, tấp nập hàng vạn lượt người qua lại mỗi ngày. Một bên là không gian công cộng, một bên là không gian riêng tư; một bên là biểu tượng lịch sử, một bên là khoảnh khắc cá nhân thường nhật. Dù ở quy mô nào, sợi dây xâu chuỗi toàn bộ sự nghiệp của Vương Duy Biên vẫn là con người. Nghệ thuật của ông luôn lấy con người làm điểm khởi đầu và cũng lấy con người làm đích đến.

“Chuyện nhỏ, chuyện to” là cách xử lý không gian và kích thước tác phẩm.  Thông thường, một triển lãm điêu khắc sẽ cố gắng mang những khối tượng thật đến không gian trưng bày. Nhưng với các công trình tượng đài dài hàng chục mét, nặng hàng chục tấn hay các tác phẩm nằm trong bộ sưu tập tư nhân ở nước ngoài, việc di dời là điều không thể. Chính vì vậy, “chuyện to” theo cách gọi của nghệ sĩ, được giới thiệu trong không gian trưng bày tại Bảo tàng dưới dạng hình ảnh. Từ một tượng đài cao hàng chục mét ngoài đời thực, khi bước vào bảo tàng, nó trở thành một hình ảnh phẳng.

Từ một tượng đài cao hàng chục mét ngoài đời thực, khi bước vào không gian Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, bỗng gói gọn vào một khung hình phẳng trên tường. Ngược lại, một cái gãi đầu, một cái vỗ vai, hay hình ảnh cậu bé ngồi lại hiện diện bằng khối lượng, chất liệu, chiếm lĩnh không gian vật lý ba chiều. Đó là khi “chuyện to” trở nên phẳng. “Chuyện nhỏ” trở thành khối.

Triết lý nhân sinh sâu sắc kết nối nghệ thuật và công chúng

Đặt hai thế giới “to” - “nhỏ” cạnh nhau trong một không gian mang tính cô đọng của bảo tàng, triển lãm đưa người thưởng thức đến suy ngẫm: "To" hay "nhỏ" hóa ra không phụ thuộc vào thước đo mét hay tấn. Nó phụ thuộc vào góc nhìn và độ lắng sâu trong cảm xúc của con người. Như chính quan niệm xuyên suốt của Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên: “một tác phẩm không được quyết định bởi việc nó lớn hay nhỏ, vật liệu sang trọng hay bình dị, mà bởi tư duy, cảm xúc và thông điệp mà tác phẩm có thể để lại trong lòng người xem”.

Trưởng thành từ môi trường đào tạo bài bản, tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Hà Nội năm 1987 (nay là Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam), Vương Duy Biên mang trong mình sự hòa quyện giữa tính hàn lâm chuẩn mực và sự phóng khoáng, hóm hỉnh của văn hóa dân gian. Dù từng đảm nhiệm những vị trí quản lý văn hóa tầm cỡ vĩ mô, ông chưa bao giờ để cái "mác" công chức làm xơ cứng bàn tay tài hoa của người nghệ sĩ.

Tiến sĩ, họa sĩ, nhà phê bình mỹ thuật Phạm Thế Hùng khẳng định: “Vương Duy Biên là một nghệ sĩ tài năng và có phong cách riêng. Triển lãm này toát lên ý tưởng triết học bằng ngôn ngữ tạo hình, ngôn ngữ điêu khắc mà không phải ai cũng có được. Đã lâu lắm rồi tôi mới thấy một triển lãm tốt thế này”.

Vương Duy Biên cho rằng trong nghệ thuật, công chúng không phải là người đứng ngoài quan sát bị động, mà chính là những người đồng sáng tạo. Một tác phẩm chỉ thực sự cất tiếng nói khi nó chạm được vào nhịp đập trái tim của người thưởng thức. Bởi vậy, triển lãm "Chuyện nhỏ, chuyện to" không cố áp đặt bất kỳ một lời giải đáp hay định kiến duy nhất nào. Đó là một không gian mở. Người xem đứng trước một bức ảnh tượng đài hùng vĩ hay một pho tượng nhỏ nhắn bằng đồng, có thể tự do liên tưởng, tự mỉm cười hoặc tự tìm thấy một mảnh ký ức của chính mình ẩn giấu trong đó.

Cuộc đời của mỗi chúng ta, suy cho cùng cũng là một chuỗi xoay chuyển không ngừng giữa "chuyện to" và "chuyện nhỏ". Có những chuyện ta tưởng là to lớn vĩ đại, thời gian trôi qua lại hóa thành phẳng lặng; nhưng cũng có những "chuyện nhỏ" giản dị, một lời trêu đùa, một nụ cười hồn nhiên, lại khắc sâu thành những khối hình không bao giờ phai nhạt trong tâm khảm. Điêu khắc của Vương Duy Biên, bằng nét duyên ngầm tĩnh tại và tinh tế, đã nhẹ nhàng chạm sâu vào khoảng lặng đó.

*Một số hình ảnh tại sự kiện:

Hà Nội trong tranh Phạm Bình Chương: “Nhìn thoáng qua, tôi nghĩ là ảnh”

VOV.VN - Họa sĩ Phạm Bình Chương vừa có buổi giao lưu ấm cúng với đông đảo công chúng trong buổi Art Talk “Hà Nội trong tranh Phạm Bình Chương”. Đây là hoạt động văn hóa ý nghĩa chào mừng 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.