Phát triển công nghiệp văn hóa: Cơ chế nào để “đánh thức” sức sống văn hóa cơ sở?

Không phải giá trị văn hóa nào cũng có thể thương mại hóa

Chiều 24/10, thảo luận tại tổ về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Bùi Văn Mạnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) cho rằng, du lịch văn hóa giữ vai trò trụ cột trong phát triển công nghiệp văn hóa. Thông qua nhu cầu trải nghiệm của du khách, du lịch có thể tạo đầu ra cho các sản phẩm biểu diễn nghệ thuật, thủ công mỹ nghệ, ẩm thực, thiết kế và nội dung số, đồng thời thúc đẩy các lĩnh vực này liên kết, phát triển.

Với hơn 5.000 di tích, gần 21 triệu lượt khách trong 9 tháng đầu năm 2026 và doanh thu du lịch gần 22.000 tỷ đồng, Ninh Bình có nhiều điều kiện để phát huy mối liên kết này. Tuy nhiên, hoạt động du lịch hiện vẫn chủ yếu khai thác các dịch vụ tham quan, nghỉ dưỡng, trong khi sự kết nối với các ngành công nghiệp văn hóa chưa sâu, chưa hình thành đầy đủ chuỗi từ sáng tạo, sản xuất đến phân phối sản phẩm.

Đồng quan điểm, đại biểu Trần Thế Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) dẫn chứng Ngày hội Văn hóa, Thể thao truyền thống dịp 2/9 tại khu vực Hải Hậu là sự kiện được cộng đồng duy trì liên tục suốt 48 năm qua với nhiều loại hình đặc sắc như đi cà kheo, trống cà rùng, kèn đồng, múa lân – sư – rồng, bơi chải... Đây chính là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của di sản văn hóa truyền thống và nguồn lực nội sinh dồi dào trong nhân dân.

Tuy nhiên, đại biểu thẳng thắn chỉ ra nút thắt thực tiễn: Không phải giá trị văn hóa hay di sản nào cũng có thể lập tức đưa vào thương mại hóa trên thị trường. Rất nhiều loại hình văn hóa ở cơ sở cần có thời gian và nguồn lực để bảo tồn, phục hồi, truyền dạy cũng như nâng cao chất lượng. Nếu thiếu chính sách hỗ trợ kịp thời theo từng lộ trình, các di sản này đứng trước nguy cơ bị mai một rất lớn trước khi kịp phát huy giá trị kinh tế.

Trong khi, phân tích dự thảo Luật, đại biểu Trần Thế Anh và đại biểu Bùi Văn Mạnh cùng chỉ ra sự bất cập trong chính sách hỗ trợ. Dự thảo Luật công nhận cộng đồng là chủ thể sáng tạo (khoản 17 Điều 2), nhưng Điều 25 lại chủ yếu hướng ưu đãi vào doanh nghiệp, hợp tác xã. Trong khi đó, lực lượng trực tiếp gìn giữ di sản lại là nghệ nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác và các đội nhóm nghệ thuật quần chúng là những đối tượng vốn hạn chế về nguồn lực và năng lực tiếp cận thị trường.

Mở rộng đối tượng hỗ trợ là các nghệ nhân, hộ làm nghề và nhóm nghệ thuật cộng đồng

Từ thực tế đó, đại biểu Bùi Văn Mạnh đề nghị, làm rõ phạm vi du lịch văn hóa, ẩm thực tại Điều 2; đồng thời bổ sung tại khoản 2 Điều 8 chính sách hỗ trợ liên kết di sản – nghệ thuật – làng nghề – ẩm thực – du lịch. Đại biểu lưu ý, cần tránh cách hiểu cứng nhắc rằng mọi sản phẩm phải ứng dụng công nghệ cao hay bảo hộ sở hữu trí tuệ mới được hỗ trợ, bởi các hoạt động trình diễn dân gian hay trải nghiệm cộng đồng vẫn tạo ra giá trị đặc sắc.

Vì thế, cần sửa tên Điều 25 thành “Hoạt động hỗ trợ nâng cao năng lực phát triển đối với các chủ thể hoạt động công nghiệp văn hóa” để bao quát nghệ nhân, hộ làm nghề, tổ hợp tác và tổ chức đại diện cộng đồng tiếp cận các chương trình đào tạo, tư vấn thiết kế, hoàn thiện sản phẩm, chuyển đổi số, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và kết nối thị trường. Việc hỗ trợ cần phù hợp với quy mô, có giới hạn và gắn với kết quả cụ thể.

Bảo đảm cộng đồng được tham gia và chia sẻ lợi ích khi khai thác giá trị văn hóa truyền thống; tạo điều kiện tiếp cận không gian sáng tạo, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, đơn giản hóa thủ tục hỗ trợ, công khai tiêu chí xét duyệt và làm rõ nguồn lực thực hiện giữa trung ương, địa phương.

Đại biểu Trần Thế Anh đề xuất, xây dựng cơ chế hỗ trợ theo lộ trình phù hợp, từ truyền dạy, bồi dưỡng năng lực sáng tạo đến nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm. Khi đủ điều kiện, các chủ thể văn hóa ở cơ sở cần được kết nối với doanh nghiệp, hợp tác xã để xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.

Cần tạo điều kiện để nghệ nhân, các đội, nhóm nghệ thuật và cộng đồng dân cư tiếp cận chính sách hỗ trợ phù hợp, trực tiếp hoặc thông qua liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã. Việc hỗ trợ cần có lựa chọn, trọng tâm, phù hợp với tiềm năng từng loại hình, tránh trùng lặp với chính sách bảo tồn di sản văn hóa hiện hành.

Để các loại hình nghệ thuật truyền thốngphát triển thành sản phẩm công nghiệp văn hóa, các đội nghệ thuật cần có địa điểm biểu diễn, cơ hội tiếp xúc thường xuyên với công chúng để hoàn thiện chương trình và kết nối với doanh nghiệp du lịch, dịch vụ, vì thế cần tạo điều kiện sử dụng các không gian công cộng phù hợp để tổ chức biểu diễn, trải nghiệm định kỳ; đơn giản hóa thủ tục đăng ký, bảo đảm tính minh bạch, an toàn và quyền sử dụng chung của nhân dân.

Đồng thời, cần thúc đẩy liên kết giữa các chủ thể văn hóa tại địa phương để hình thành những chương trình có khả năng duy trì hoạt động và phát triển thị trường.

Giao quyền chủ động cho địa phương và chia sẻ lợi ích với cộng đồng

Từ thực tiễn triển khai chính sách tại địa phương, đại biểu Bùi Văn Mạnh cho biết, nhiều tỉnh, thành trên cả nước đã chủ động ban hành các quy định rất hiệu quả, đơn cử như: Ninh Bình có Nghị quyết 44/2025/NQ-HĐND hỗ trợ đào tạo nghề du lịch, văn nghệ quần chúng, thiết kế sản phẩm làng nghề; Đà Nẵng có Nghị quyết 66/2026/NQ-HĐND bảo tồn Bài Chòi hay Lào Cai là Nghị quyết 30/2025/NQ-HĐND hỗ trợ du lịch cộng đồng...

Do các quy định trong dự thảo còn phân tán, đại biểu Bùi Văn Mạnh đề xuất bổ sung một khoản tại Điều 29 giao thẩm quyền cho HĐND cấp tỉnh quyết định chính sách hỗ trợ đặc thù (đào tạo, truyền nghề, duy trì văn nghệ cộng đồng, không gian sáng tạo, sự kiện văn hóa) dựa trên tiềm năng và khả năng cân đối ngân sách địa phương. Rà soát Điều 39 để các chính sách địa phương đã ban hành hợp pháp tiếp tục được áp dụng liên tục khi Luật có hiệu lực.

Bên cạnh đó, yêu cầu bổ sung cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng tại Điều 3, Điều 6 và Điều 8 khi khai thác tri thức, nghề truyền thống. Lợi ích phải được cụ thể hóa bằng việc làm, thù lao biểu diễn, hợp đồng cung ứng và nguồn lực tái đầu tư bảo tồn, bảo đảm nguyên tắc "lấy người dân làm trung tâm".

Đồng thời, cần đơn giản hóa thủ tục đánh giá bản sắc văn hóa (Điều 23, Điều 24), tránh coi đây là điều kiện kinh doanh; làm rõ quyền khai thác tài nguyên số (Điều 22) và phân định rõ nhiệm vụ chi giữa trung ương - địa phương nhằm bảo đảm nguồn lực thực thi hiệu quả, sớm đưa Luật vào cuộc sống.

Một ngày Quốc khánh trọn vẹn ở Ninh Bình: Từ phố phường đến làng quê rộn rã cờ hoa

VOV.VN - Cờ hoa, pano, áp phích rực rỡ, những cuộc vui sum vầy, những hoạt động văn hóa - thể thao sôi nổi nơi công viên, quảng trường… tất cả hòa quyện thành bức tranh rộn rã, ấm áp của ngày Quốc khánh ở Ninh Bình.